Lehenengo eta behin, berba bi atzizki honen jatorriaz eta izaeraz. Hainbat euskalarik, pasa den mendetik hona, teoria bat baino gehiago bota izan du. Ikus ditzagun labur-labur:

- Albert Leonek eta Henri Gavelek –aga atzizkia eta –ak pluraleko bukaeraren arteko harremana susmatu zuten, atzizkiaren *ag elementua pluralgilearekin identifikatuz.

- Mitxelenak dio, lehenengoz, atzizkiak lekua adierazten duela, besterik ez, baina FHV-n sinesgarritasuna ematen dio Leonen teoriari erabat ziur esaten ez badu ere. Bere ustez, -aga –ak-en antzinako forma izan liteke, atzizki toponimiko honek deklinabidean duen parekoa bilatzearren. Hala ere, “Toponimia, léxico y gramática” ikerlanean, zalantzazkotzat jotzen du parekotasun hori.

- R. De Rijk hizkuntzalariaren ustez, -aga-k ez dauka ezelako zerikusirik pluralgilearekin, eta hori baieztatzeko oinarri hartzen du alde batetik, atzizki hau gauza bakar bat adierazteko erabiltzen dela (Arespakotxaga) eta bestetik, mendebaldeko euskaraz –aga eta –ag atzizkiek ez dutela jokabide berbera: Oleaga, baina olaak.

- Julio Caro Barojak ere heltzen dio –aga atzizkiaren jatorriaren gaiari, eta Materiales lanean Schudarti jarraituz jatorri zeltiarra ikusten dio. Bere ustez, antroponimoekin agertzen den –acus, -aca atzizkiarekin erlazionaturik dago, hain zuzen ere Lesaka, Mundaka, Gabika edo Erkoreka toponimoetan agertzen den atzizkia. –aca>-aga ahostuntzea azaltzeko, Caro Barojak dio atzizki hau garai ez oso zaharretan zabaldu zitekeela eta horregatik gertatu zela mailegu zaharragoetan gertatzen ez den ahoskuntzea. Esanguraz ez du ezer ziurrik esaten, soilik batzuen ustez lokatibo singularra dela, eta beste batzuentzat ugaritasuna ere adierazi dezakeela (“lugar de” esangurarekin).

- Manuel Agud eta Antonio Tovarren aburuz, -aga-k badu zerikusirik pluraleko morfemarekin, atzizki multzokaria da, zerbaiten ugaritasuna adierazten duena.

- Patxi Salaberrik, bere tesian, ez du hipotesi zehatzik botatzen, baina zalantzatan jartzen du *–aka>-aga ahostuntzearen teoria, bere esanetan euskaraz bokal arteko herskari ahoskabeek bere horretan irauten baitute, beti.

- Azkenik, Felix Muguruzak bere teoria propioa plazaratzen du. Bere ustez, -aga atzizkiak lekua adierazten du eta ez dago pluraltasun kutsurik, toponimo askok hori ukatzen dutelako (aipatutako “Arespakotxaga” kasu). Horrela, Caro Barojaren teoriari helduta, uste du –aka atzizkia dagoela oinarrian. Apur bat harago ere badoa, eta teorizatzen du –aka hori gaur egungo artikulu plural eta singularren jatorria dela (*-aka>aga>aa>a / *-aka>-ak). Adibide moduan, XI. mendean dokumentatzen den Arispaldizaca dakar, gaur egun Arespalditza dena.

Jatorriaren gai korapilatsu bezain interesgarria geroko utzirik eta gure eremu geografikora etorrita, -aga atzizkiaren inguruko berezitasun batzuk nabarmendu behar dira, alde batetik hedadurari dagokionez, baina batez ere berton hartzen dituen zenbait aldaerari dagokionez.

2· -aga atzizkiaren hedadura Enkarterrin eta Aiaran.

Aztergai ditugun eskualdeetako izaera historiko linguistikoaren xehetasunetan sartu barik, ez baita artikulutxo honen asmoa, esan behar da Enkarterri eta Aiara eskualdeak mendeetan gaztelania eta euskararen arteko muga linguistikoan egon izan direla, hau da, hizkuntza bien arteko mugak eskualdeok zeharkatu zatitu izan dituela, batik bat Enkarterriren kasuan. Horrek ondorio argia du toponimian, gaur egungoan zein historikoan; eskualdeak zati bitan banatuta agertzen zaizkigu, aurreko artikulu batean esaten nuenez, baieztapen horrek zehaztapen bat baino gehiago beharko lukeen arren.

Horrela, –aga atzizkidun toponimoen hedadura egoera toponimiko horrek baldintzatuta dago, eta, logikoa denez, sarriago azaltzen da euskal toponimoen dentsitate handia duten inguruetan. Logika hutsa da.

Labur ikusteko, esan daiteke Enkarterriko sartaldean(Karrantzan, Lanestosan edota Artzentalesen) ez dela –aga atzizkia duen toponimorik jasotzen1. Turtzios eta Villaverden galdera-ikurrarekin jarriko nituzke Sasiak eta Irigoienek dakarten Villaverdeko Larraga, eta batez ere XVIII mendeko Turtziosko Altazubiaga (abizen batetik eratorrita izan daitekeelako). Sopuerta, Balmasedan eta Muskizen oso gutxi jasotzen da, eta ostera Salcedon (Zalla eta Gueñes), Gordexolan, Alonsotegin, Galdamesen eta, batik bat, Barakaldon oso ugaria da. Azkenik, Santurtziren kasuan deigarria da toponimia historikoan nahiko sarri azaltzen dela –aga atzizkia (Lixarraga, Gastañaga, Arabiega...), antzeko egoera linguistikoa erakusten duten herrietan (Sestao, Trapaga) baino arean sarriago.

Aiarako panorama nahiko antzekoa suertatzen da, nahiz eta bertan historikoki erromantzeduna izan den eremua murritzagoa izan. Beraz, Añesen edo Retes de Tudelan kasurako –aga atzizkia duen toponimo bat bera ere ez da jasotzen, gutxienez Goi Erdi Arotik ez baitago han euskararen arrastorik. Mendebaldera eginez euskal toponimiaren eremuan sartzen gara eta adibideak ugariak dira, batez ere ekialdean dauden herrietan, hau da, Lezaman, Amurrion, Baranbion eta Okondon.

Dena dela, azaldutako guztia tentuz hartu beharra dago, batutako corpusetan alde kualitatiboak eta kuantitatiboak daudelako, herri batetik bestera.

3· -ega aldaera.

Enkarterri eta Aiarako corpus toponimikoan –aga atzizki lokatiboaren bila apur bat arakatuz gero, berehala konturatzen gara ohiko formaz gain aldaera batzuk hartzen dituela, eta gehienbat aldaera zehatz bat: -ega aldaera.

Aldaera hau Euskal Herri erromanizatutako beste leku batzuetan ere jasotzen da, Nafarroan eta Araban, esaterako, Zulega, Errega, Erreniega eta Arnega jasotzen dira, baina Euskal Herriko mendebaldean oso lekukotasun zaharrak dira atzizki horrekin agertzen zaizkigunak:

Lekukotasunik zaharrena 1300. urtekoa dugu, Somorrostroko haranean generikoki kokatzen den Gastanega; hurrengoa ere zaharra da, 1475 urtean agertzen den Santurtziko Atxaniega toponimoa (Trianoko aldean dago, eta gaur egun Txinega forma ezaguna da). Ondorengo mendeetan eta ere adibideak agertzen dira, ahoz eta idatziz, besteak beste Aiega, Arabiega, Kalega, Mamariega eta Repelega Santurtzin; Zaballega Zallan; Lixarzega eta Aiega Gordexolan; Iturrega eta Bariega Gueñesen; Labanega Trapagan, eta seguru aski jaso barik geratu zaizkidan beste batzuk.

Aiaran ere aldaera honen lekukotasunak badira, eta horrela, Llantenon Aiega eta Labanega daukagu, Madarian Labarriega, Lexartzun Atxega, Soxon Arnega, Lekamañan eta Saratxon Aretxega, Arrastarian Inorrega, Mendeikan Azuzega eta Mendietan Uriega 1730. urtean. Artziniegan ere lekukotasun nahiko zaharra dugu, 1495eko Arriega toponimoa hain zuzen ere.

Aiaran bertan, Okondon, oso lekukotasun dokumental baliagarria daukagu atzizki honen auzia argitzeko (edo agian gehiago korapilatzeko): Ulibarriren Gutunliburua. Liburu horretan Okondoko euskaltzale handiak idatzitakoak batzen dira, eta haien artean Okondoko herriaren deskribapen luze bat dago, non herriko baserri guztien izenak agertzen diren. Esku artean dugun gaiari dagokionez, haien artean Urega, Unsega eta Arechega baserriak aipatzen ditu; testu horretan ematen du Ulibarrik nahiko modu literalean ekartzen duela paperera Okondoko toponimoek bere garaian zuten ahozko forma.

Toponimo hauetako batzuek bietara agertzen dira eta kasu batzuetan ematen du argi dagoela a>e aldaketa ingurune fonetikoak eragindakoa dela, asimilazioaz edo disimilazio bolalikoaz. Adibide ona da Ozekan jasotzen den Odega toponimoa, izan ere toponimo hau 1710. urtean Odiaga moduan jasotzen da, Odiega 1810.ean, eta Ódega gaur egun. Hala ere, badira oso lekukotasun zaharrak (Gastanega, Atxaniega), eta Ulibarriren testua ere hortxe dago, duela mende batzuetako euskararen errealitatearen isla moduan. Horrelakoetan –ega topatzeak zalantza sortzen du. Izan daiteke –ega forma hau –aga bezain zaharra den forma bat, esangura berberarekin? Erromantzearen eragin goiztiarraren ondorio bat da? Adibide zaharrenetan soilik idatziz jasotako forma ote da?

4· Ondorio bila (edo).

Hau guztia argitzeko, kontuan izan behar da oinarrian beste arazo bat dagoela: -aga atzizkiaren jatorria bera. Arestian esan dut zenbaitek, C. Barojak eta Muguruzak tarteko, -aka atzizki zeltiarrean (edo erromatarrek erabilitako atzizki zeltiarrean, esan beharko nuke, agian) jartzen duela; horri jarraikiz, eta kontuan hartuta –aka-ren ondoan -eka (Erkoreka, Ateka...) eta –ika (Gabika, Langarika, Gatika...) ere baditugula, –eka atzizkitik –ega atzizki bat eratorri daitekeela esatea, hipotesi moduan behinik behin, nahiko automatikoa suertatzen da. P. Gorostiaga ere bide horren aldekoa da, eta esaten du atzizki horien guztien atzean *-iaka atzizki zeltiarra egon daitekeela.

Baina, Salaberrik esaten duen bezala, teoria horrek oztopo handia du, hain zuzen ere euskarak bere horretan eusten diela bokalarteko herskari ahoskabeei. Inguru euskaldunetan eta duela gutxira arte euskaldun iraun duten lekuetan toponimiak berak erakusten digu gisa horretako ahostuntzeak ez direla jazo, eta bai ostera erromanizazio goiztiar bat jasan zuten eskualdeetan: -ika atzizkiaren kasuan, esaterako, horrela jasotzen da eremu historiko euskaldunean (Zabaldika, Gatika, Delika), baina hortik kanpo argiak dira sonorizazioaren adibideak, hala nola, Zuñiga herriaren izena bera., eta, beharbada, Losako Barriga eta Mambliga herriak. Artziniegaren kasuan ere atzizki zaharraren herskariaren sonorizazioa antzematen da (Arsenieka>Arseniega). Eboluzio erromantzea eta euskaldunaren arteko banaketa argia da, esaterako, Felix Muguruzak dakartzan Mariaka eta Artziniega adibideak ikusita: biek izago lukete jatorri berbera, antroponimo latino bat (Marius eta Arsenius) gehi –aka atzizkia, baina eboluzio paraleloak, euskal eboluzioa kontserbadorea da oso, eta erromantzea, ostera, ez. Izan daiteke salbuespen bat -aka atzizkiaren herskariaren ahostuntzea , C. Barojak dioen bezala, atzizkia garai ez hain zaharretan hartu zelako? Kontu hauetan dena ez da segurua, izan daiteke, baina zaila ematen du euskal fonetikaren arauak kontuan hartuz.

Hortaz, zein izan daiteke anabasa honen guztiaren ondorioa, -aga atzizkiaren jatorri nahasgarria momentuz alde batera utzita? Datuen argitan, nik uste dut, -ega aldaera zaharra dela Enkarterrin eta Aiaran, hori argia da, eta kasu bakan batzuetan jatorrizko –eka zahar baten ondorengo zuzena izan litekeen arren, gehienetan ingurune fonetikoak eragindako aldaera dela.