- GORDEXOLAKO TOPONIMOAK

Mezua: GORDEXOLAKO TOPONIMOAK

2006-02-08

13:24:50, Atalak: Toponimia, Enkarterri, 1740 hitz

GORDEXOLAKO TOPONIMOAK

Dagoeneko erantzun sorta luzea izan duen "Filoblogiatik Hona" izeneko mezuan, iruzkinen artean ia galdurik geratu da Neu blogkideak jarri zuen Gordexolako toponimo-zerrenda eder bat. Beste kide batek, Gastizek, eskatu zidan bere garaian mezu berri bat zabaltzeko toponimook hizpide hartuta eta beste mezua larregi ez kargatzearren.

Atzerapen dexenterekin, hementxe dituzue zerrendako toponimoak eta ingurukoak lasaiago komentatu eta eztabaidatzeko lekua. Jarraitu irakurtzen.

[Gehiago:]

Hona hemen zerrenda (Ahal izanez gero, errepikatuta daudenak eta ordenatu egingo ditut):

Topónimos de Gordejuela (gentileza de Marco Royo)

Muchos topónimos aparecen repetidos con diferentes grafías. Se acompaña el topónimo del año del documento en el que aparecen con dicha grafía.

Acheta 1643
Aguadero de Villanueva 1588
Aguas Altas 1821
*Aguicheta 1824
*Aguirre 1580
¿Aguirre de Zaldo 1591
*Aguirrealdai 1565
*Aguirrebechi 1588
Aguirremuru 1642
Alabarra de Zaldo 1588
*Albicho 1582
*Aldai 1588
*Aldapabe (so sant gorgi) 1576
Aldape 1580
*Aldeco 1599
*Alecum (monte de) 1609
Algorta 1576 (monte de) 1780
Alterregal del cabo o del arroyo 1605
Alto de los corrales 1878
Altura (en casilla de Zaldo) 1599
*Allende el agua (rodayega) 1597
Allende 1553 (ferrería) 1737 (martinete) 1636
Allende (castañales) 1720
Allende de Zubiete 1799
*Amechezurra 1635
*Amezcorta 1588
Amureta 1824
Andora 1635
Anjal 1824
Añarrito 1666 iñarritu 1697
*Arana 1558
Aranbalza (monte de) 1585
*Aranzagorta de arriba 1588
*Aranzagorta 1577
*Aranzazu (ayo.) 1551
Arcia (monte de) 1910
Arcil (sebe de) 1636
*Arechabala 1588-1799
*Arechederra 1588
*Armoque 1581
Armureta 1771
Arrastico 1581
*Arrazico 1597
*Arrazuria 1588
Arrei 1726
Arrinbulo 1799
Arristatui 1649
*Arroyo de landaburu 1644
Arroyo de los corrales 1600
*Arroyo de Zubero 1583
*Arroyo de Zubiete 1799
*Arroyuelo 1591
*Artao (camino de) 1621
*Artecona (ermita) 1788
*Artecona (ferrería) 1799
*Arzila 1727
Ascaita 1644
Ascana 1770
Ascana 1770
*Aspuru 1747
Axcana (peña de ) 1586
*Axcarai 1582
Axcarai (ferrería de) 1584
Ayal 1824
Ayal de sobre sanchoyerto 1588
Babrita (castañal) 1538
Babuta (castañal de) 1538
Bacazeluna (monte de) 1735
*Bajo de ligorria (llosa de) 1635
Balla de escoria 1617
*Barcena 1588-1622
*Bardogaran (bortal de) 1763
Barguti 1666
Barranca de algorta 1709
Barranco de larrea 1922
Barranco de los orcales 1803
*Barruti de Zaldo 1607
Barruti (martinete) 1583
Barzena 1588
*Basabe 1588
Basabe de hescuza 1666
*Basoco 1588
Basoco de arriba 1799
*Belaustegui 1591
Belostegui 1766
Beluchar 1824
*Berascola 1586-1591
Berbiquez1648(castañal) 1672
Bidabe 1672
Bilachas (castañal) 1636
Bilochar 1660-1672
Billola (bortal) 177?
*Biquirrio 1785
Borto (cerro del) 1824
*Brenilla (monte de) 1577
Burieta (monte de) 1791
Burieta (bortalillo de) 1878
Burieta (bortal de) 1878
Burtibar 1919
Cabanetallende 1583
Cabrerizas (bortal) 1937
Calle 1803
Callexa del espinal 1824
Callexon de la peña 1824
Camiaga 1596
Campa de la vena 1824
*Campo de Santa Isabel 1677
*Cantarrana 1776
*Caparroli 1607-1811
Caparroli (castañal de) 1636
Capiru (puente de) 1859
Cariaga 1596
Carrascal 1776(castañal)1700
Cartañuelos 1824
Casa quemada 1810
Casa quemada castañiza 1700
Casa nueva 1593
Casa vieja 1670
Casa nueva de zubiete 1698
Casilla de zaldo 1757
Castañabacocha 1565
Castañiza (ayo.) 1580
Casteinza 1799
Cerezo redondo 1826
Concholla 1824
Contezuelo 1912
Corrales 1824
*Cortazar 1644
*Costanilla de arrazico 1706
*Cruz de padura 1670
*Cruz de mayorga 1583
Cruz de la zarzuela 1739
Cruz de villamonte 1668
Cruz de la fuente de aranzazu 1785
Cruz de biquirrio 1583
Cucuruchu 1801
Cucutamendi 1878
*Cueva de la mora 1697
Chabarri de urrutia 1596
*Chabarri 1596
Chabarria 1596
Chorrica 1824
Dubabia (caseria de) 1799
Dubalza(bortal de) 1563-1591
Duibalza 1832
Echebarria 1799
El abellanal 1790
*El acebal (arroyo)1670
El azebal 1743
*El altuero 1586
El andrinal 1642
El anduraje (monte de) 1834
El arbol blanco 1878
El arroyo mayor 1596
El arroyo 1586 (castañal)1638
El ayal (monte) 1577
El barranquillo 1824
El bedul 1878 el bedun 1821
*El berdugal 1741
El berezal 1562 el brezal 1878
El callejo (castañal) 1637
El callejo de laiseca 1636
El camino blanco 1636
El cardenchal (presa de) 1622
El cardenchal 1791
El cardrugal 1636
El carrascal de la paulina 1878
El cercado (tierra labrantia) 1799
El cerro del borto 1662
El cerro (arbolar de) 1636
El cerro redondo 1824
El corral 1668
El chorro 1727
El embosacadero (encinal del ) 1850
El encinal de las garganteras 1878
El escacho 1878
El escalon (bortal de) 1769
El espinal 1596
El fabliso 1596
El gavilan (peña de) 1634
El jardin 1777
El juncal 1824-1878
El maillar 1591
El manzanal 1911
El millar de abajo 1771
*El millar 1633-1771
El millar de arriba 1751
El moscadero 1824
El mujatal 1670
El nocedal 1647
El nonzal 1596
El nunzal 1596
El ojo (peña de) 1634
El oyo 1776
*El palomar 1635
El peñisco 1824
El perucho 1598
El picaral 1636
El pico 1636 (castañal) 1722
El pino 1824
El ponton de abajo 1766
El ponton viejo 1558
El ponton viejo( ferrería) 1728
*El ponton 1591-1614
El ponton de arroyuelo 1672
El portillo 1600-1636
El portillo (castañal) 1636
El puente 1827
*El ribero 1558
El roncal 1662
*El sel 1795
El terco 1636
El timbadero de iarto 1834
El tocornal 1558
El torcaje (castañal) 1722
El torcal 1724
El troncal (castañal) 1558
El tronco 1912
El valle (bortal del) 1850
El vivero 1636
El xicar 1596
El yero 1824
*Elejalde 1878
Elijasu 1913
Encinal mayor de las garganteras 1878
*Errecaguren 1785 recaguren (monte) 1624 recauren 1785
Escarziaga 1588
*Escuza 1643
Escuza (arroyo de) 1700
Hezcuza 1666
Espalda de la garbea 1824
*Espaldafria 1799
Espinal de ugarte 1824
Espinal 1622
Esquina del ayal de urtiaga 1878
Exgurbidi (peña y burullos de) 1614
Esquina de iturreta 1602
Ezquerrola 1776
Fuente de amechezurra 1824
*Fuente de aranzazu 1583
Ferrería de axcarai 1584
Fuente del caño 1720
Fuente de concholla 1824
Fuente de escuza 1824
Fuente del espino 1824
*Fuente de fuica 1911
*Fuente de iturreta 1824
*Fuente de lartundo 1583
*Fuente de madaria 1804
*Fuente de sotillos 1665
*Gabiña 1591
*Galbarrenda (monte) 1577
*Gallarraga 1598
*Gallarreta 1591
Garagoitia 1622
*Garagorta 1673
*Garai 1584-1734
Garaialde 1590
Garaialde de zaldo 1919
*Garamache 1644
Garbea de san vicente 1689
*Garbea 1824
Garraldai (monte de) 1834
Gogotamendi 1824
Gorbea (bortal de) 1785
Gorostiola (casas) 1583
Gorri 1587
*Gortazar 1637
Gurdibide 1565
*Gurtibar 1824
Hechabarri 1563
Hirola 1672
Hortusaustegui 1588
Urtusaustegui 1579
Hospital (arroyo de) 1673
*Iarto 1834
Iartubi 1766
*Iauregui 1588 jauregui 1799
Iauregui de zaldo 1588
Iaureguibarria 1616
*Iaureguizar 1613
*Ibargarai 1584-1634
*Ibargüen 1553
Ibargüen (bortales) 1785
*Ibarguti 1635
*Ibarra 1588-1675
*Idubalza 1583-1745
Iero 1824
Igareda 1644
Igurbide 1633 iguribibi 1616
Indora 1824
*Iraola 1596-1599
*Irazagorria 1579
*Isasi 1766
*Isunza 1878
*Isusquiza 1644-1799
Isusquiza (tejera) 1759
Susquiza 1591
Isusquiza de abajo 1767
*Iturreta 1557 turreta 1635
Iza (castañal) 1637
Izaro 1635
Jerribarria 1698
*Jugueda 1596 jugueta 1596
Jugueta (fuente) 1583
La arena 1644
*La bacuna 1592
La baluga 1607
La barnera 1596
La barranquilla 1666
La barrera (pieza) 1828
La cabaña 1922
La calleja mayor 1636
La calleja de mendieta 1635
La calleja 1601 la callexa 1735
La campa llana 1878
*La camporra 1676
La cantera 1677
La carra (monte) 1580
La casilla 1793
La cerca 1810
La cerrada 1847
La conchola (castañal) 1636
La cortina (monte) 1642
La cruz en sarmina 1795
La cuesta de obecolla 1662
La cuesta 1801
La cuesta de san esteban 1664
La derruñada 1586
La ducha 1720
La encina 1824
La encinilla 1666
La esparraguera 1722
La espina 1636
La esquina arriba 1636
La estrada 1650
La factura 1724
La ferruz 1792
*La fuente del oro 1878
La fuente de la arana de azcarai 1878
La fuente del nocedillo 1878
La fuente de los lagos 1583
La fuente (castañal) 1834
*La fuente de ortega 1806
La fuente de san vicente 1878
*La fuente de la calle 1878
*La garbea 1576
La herreria (pieza) 1562
La hoguera 1672
La inzuela 1865
La junquera 1558
La junquera de carriza 1643
La ladera del pico 1878
*La laguna 1636
La lama 1805
La landa 1565
La lastra 1563
La lerra 1889
La lobera (castañal) 1637
La llanilla 1636
La llana 1596
La llana de basabe 1766
La llana de ibarra 1603
La llana de isasi 1778
La llana de molinar 1637
La llana de palacio 1728
La llana de san vicente 1664
La llana de urrutia 1555
La llana de zubiete 1635
La llosa de arriba 1668
La llosa de garai 1596
La mala pasada (irazag.) 1789
La maleza 1731-1878
La masaeta 1588
La mojada 1729
La oiada 1636
La orta a la vista de ñarrito (junto a lecubarri) 1644
La orta 1644
La paiza (monte y bortal) 1795
La para 1580(en santurci)1664
La pared (pieza) 1828
La parra 1580-1878
La pelada 1826
La penilla 1618
La peña mayor 1878
La peña 1636
La peñorra 1780
La peñuela 1596
La plantia 1824
La poza de lino 1635
La presa 1596
La puente (llosa) 1553
La puente (torre de) 1664
La puente de las llanas 1667
La puente de rodayega 1662
La quebranta 1667
La quemada 1919
La raza 1824
La rellana 1919
La rioia de somogudo 1609
La risca 1878
La roza de sarmina 1878
La rua 1799
La sangradera 1669
La sebe 1667
La sebicilla (en pando) 1663
La segada 1596
La texera 1636
La tiradera 1577
*La vega 1635-1674
La ventilla 1700-1792
*La villarra 1878
La viñorra 1701
Labalugalledo 1622
*?Labarrieta 1594
Laguicheta 1824 Lachigueta 1598
Ladera de concholla 1919
Lagarate 1731
Lagunas de urdanegui 1824
Lairazagorria 1607
Laiseca 1591 (arroyo) 1791
*Landaburu 1644
Landaburu de bibero 1736
Lanzagorta 1573-1609
*Laragua 1776
*Largacha 1585-1779
Largacha (ferrería) 1745
Largacha (ferrer-molino) 1823
Larragorri 1766
*Larragorria 1584
Larrasquera 1602
Larrea de arriba 1557
*Larrea 1598 (arroyo) 1644
Larrea de abaxo 1557
Larriaqui 1810
Larrimburu 1635
Larrina 1799
Larrinalde 1598
Larrinburu de urrutia 1591
*Lartundo 1577
*Las alceras 1909
Las animas (castañal) 1824
*Las barillas 1580-1791
Las barreras de oxirando 1674
Las campillas 1824
Las crucixadas 1674
Las cubas (ferrería) 1559
*Las cuevas 1791
Las enzinillas (monte de ibargüen) 1736
Las fuentes de las vides 1670
Las fuentes 1764
Las garganteras (encinal) 1827
*Las lagunas 1824
Las loberas 1816
Las llanas 1588-1790
Las llanas (martinete) 1622
Las llanas de abajo 1663
Las llosas de chabarri 1562
Las llosas de san vicente 1638
Las llosas de labarrieta 1562
Las penillas 1617
Las penillas de urdanegui 1634
Las penillas de albicho 1650
Las peñas 1670
*Las rigadas 1824
Las salceras 1824
Las siruelas 1865
Las tajas 1637
Las tasugueras 1601
*Las vides (monte) 1667-1924
Las zaballas 1825
Lasarte 1824-1878
Laudio de rodayega (castañal) 1722
*Laurecana 1799 laurecona 1852
Lazagorria 1597
Lazusquera (arbolar) 1636
*Lecubarri 1588
Leizarraga 1794
Lexasu 1598 lixaso 1705
*Ligorria 1634
Lixarcega 1609 lixarzega 1623
Loberas 1824
*Lopasolo 1804 luparolo 1824
Los arroyos de la plantia 1824
Los arroyos 1664
Los castañales 1791
Los castañuelos 1824
*Los cellos 1826
Los cerecillos (ayo.) 1583
Los cerecillos del camino 1576
Los collados 1601
Los corrales 1824
Los corrales de ibargüen 1824
Los encarzos 1586
Los espinales 1577
Los fresnos 1919
Los horcales (bortal de) 1744
Los lagos (monte-fuente)1583
Los llanos 1670
Los manzanillos 1670
Los nocedillos 1878
*Los orcales 1580
Los rellanos 1688
Los resqueros 1919
Los retornos 1670
Los tajados 1636
Los torquillos 1727
*Los trancones 1644 los troncones 1791
Los trancos de zubiete1735
Los troncales 1824
Lugarejo 1878
Lugarejos 1672
Lugarexo 1824
*Lungaña 1824
Llano de loszellos (castañ)1701
Lledo (sebe) 1636
Llosa de las barillas 1604
Macotegui 1601
Madaria 1577 (castañal) 1824
Madeco 1869
Mala franja 1636
Marguna (llosa) 1634
Marquina 1586
Martinete barruti 1583
Masabax 1588
Mayorga (castañal) 1637
Mazcotera (arroyo) 1637
*Mazuco 1795 (bortal) 1826
*Mendibil 1799
*Mendieta (arroyo) 1637
*Mendieta (zaldo) 1799
Merida (en zaldu) 1644
Mezcorta 1607
Minchu 1622
*Miñaur 1591
*Molinar 1788
Monasterio de san andres 1563
Mondona 1645
Monte redondo 1760
Montehermoso 1664
Moscaduero (monte) 1627
Narrito de retastui 1638
Narrito mayor 1662
Natetu 1688
Obecolla 1663
Obecolla (arroyo mayor) 1596
*Obindo 1634
Ocarandi 1638
Oiuela 1824
*Olabarrieta 1583
Olabide 1924
*Olaco 1583
Olmedo 1586
Orcales 1824
*Oribai 1736 (torre) 1779
Oribe 1740
Ortucho 1558
Otamendia (casa) 1799
*Padura 1586
*Palacio-gordejuela (c-t) 1677
*Palazio (rodayega) 1728
*Pando 1588
*Partearroyo 1596
Pelador 1824
Peña de axcana 1586
*Peña tinda 1824
Peresquita 1878
*Perisqueta 1824
Pesquera 1681
*Picueguen 1668 piguen 1623
Pieza de la herreria 1562
Portillo del gato 1826
Portillo 1637
*Pozo tinto 1816
Pucheta 1701
Puente de aranbalza 1585
Raigada (monte) 1637
Rellanos 1700
Retires 1586
Retura 1672
Ribas (castañal) 1824
Ribero 1591
Rigada 1628
Rinaldo 1669
Rioia (monte) 1585 reoia 1824
*Rodayega 1557
Royo de molinar 1799
*Saldaza 1580
*S. pantalon de armoque (ermita) 1787
*San juan de arriba 1743
*San bartolome de lartundo (ermita) 1801
*Sanchoyerto 1562
*Sandamendi 1553
*Santiago (ermita) 1607
Santiago (arroyo) 1743
Santiesteban 1634
Santuchertu 1810
*Santurce 1673 (bortal) 1760
*Sarmina 1588
*Sarria (arroyo) 1637
Sebe llana 1805
So la era 1586
So la calera 1598
So escuza 1586
So echebarria (castañal) 1637
Sobre ulierte 1601
Sobrelargacha 1577
*Solapresa 1799
*Sologuren 1670
Sologuren (masuquera) 1588
Somixeta 1635
*Somoagudo 1609
Somogudo 1912
Soñarritu 1725
Sotillos 1728
Soviñas 1667
Sunza de arriba 1584
Sunza de abajo 1613
Supide 1785
Supoza 1807
*Teliola (monte) 1585
*Tilliola 1652
Terreros (monte) 1577
*Tolosa 1826
*Torca de la mora 1873
Torconal 1636
*Torre negra 1793
Ugarte (masuquera) 1626
Ulierte (llana) 1642
Uragorta 1725
Urdanegui (castañal) 1577
Ureica 1919
*Ureta 1607
*Uria 1583
Uriarte 1810
Urrutia 1613 (casa-torre) 1621
*Urtiaga (bortal) 1805
Villachica 1699
Villamonte 1558
Villanueva 1621
Villaverde 1799
Villochar 1586
Viña del pino 1672
Xardi 1604
*Zabalburu 1580
*Zaballa 1584
Zabala (rueda de ¿) 1670
*Zaldo 1642
*Zalduegui 1666
*Zelaitu 1563
*Zorropico 1800
Zubero 1583
*Zubiete 1575-1608
Zubiete (ferrería) 1839

Otros topónimos (Gordexolako Juanjo Zorrilaren oharrak)
Joserrak bildutakoak: Achondo, Aguirrebeco, Altamira, Ardijuela, Artegui, Basoerreketa, Basualdo, Bitarritu, Bizkorta, Bortazar, Camereche, Caremona/Taramona, Comendarza, Elgoibar, Esquigorta, Indauchu, Landarecho, Mardancho, Mocordo, Orrantia, Oyondo, Santo Espiritu, Zarabalde,

Cadiñanosek bildutakoak: Lajarte, Gorde- Güeñes: Recaguren, Tejera de Salzedo, Arzabe, Sarria (pico), Muñeche /Muniche/ Muneche/Bunieche/Boneche/Bunechi, Recalde (pico), Cascorra (cumbre), Mondona/ Mundona, Ysealla, Lijaso/Lijasu, Abendi, Gorbichu. Gorde- Arceniega: Bezinilla, Puente de Rexola/Rejola, Bardojaran/Bandojaran/Basolajaran.
Gorde-Okendo: La Piedra Yncada/Piedra Hincada, Peña de Maza, Cardusa, Sel de Zaqueta, Gallarraga-Coxola/G-Cojola/G-Cojela, Mastondo, Veraza, Larra Ortundo. Gorde-Okendo-Ayala: Peña Blanca, Camaricas, Ayarza (ayo.),

Juanjo Zorrillak bildutakoak: La Tontorra, Gallargan, Usardi, Urteaga, Barranco de la Sula, Recacho, Ziarbiri (1764)

Zabaldu•

Bildu•

Twitter•

52 erantzun

Erantzunak:

Bidaltzailea: Gastiz [Bisitaria]

Xabi, mila esker eskaerari emandako erantzun azkarragatik.

Eta honakoak dira zerrenda irakurrita idatzi nituen iruzkinak:
- Alabarra de Zaldo 1588, Alabarra Lanzagorta 1573-1609. Horrela ederki azaltzen da Lanzagorta toponimoa.
- Arcia (monte de) 1910 gan(e) bihurtzea.
- Hirola 1672 eta *Iraola 1596-1599, azken hau etimologiatik hurbilena, eta lehenago ageri da agirietan.
- Igurbide 1633 iguribibi 1616. Egurbide-ren usteltzea?
- Izaro 1635. Uharte izena da, interesgarria litzateke non egongo zen kokatua, jakiteko *izaro-k inoiz ‘uharte’ adiera edo izan duen.
- Jerribarria 1698.
Herribarria? Hori balitz, hasperenketa gordeko zuen leku izen bakarretakoa izango zen. Enkartazioetan Valjerri leku izena ere bada: ‘Val(le) herri’?
- La carra (monte) 1580. Lakarra?
- La fuente de la arana de azcarai 1878, ‘arana’ landare izena edo lekua. Behintzat badirudi ‘arana’ izen arrunt gisa agertzen dela.
- La inzuela 1865. Latineko insula ‘isla’ izenetik, euskarazko Inzura izena hortik omen dator.
- La masaeta 1588, *Mahatseta? Baina ‘el’ artiukuluarekiin datorrenez, agian izen arrunta izango zen gaztelaniaz.
- La oiada 1636. ‘La hoyada’?
- Lagarate 1731, *Olagarate?
- *Largacha 1585-1779, Largacha (ferrería) 1745, Largacha (ferrer-molino) 1823. Azken elementua atx + -a edo gatx + -a da, baina lehenengoa? Larra, laharra?
- Leizarraga 1794. XVI. mendeko idazlearen deitura bezala, baina hain berandu eta palatalizazioa aztarrenik gabe agertzea, agian forma ustela da. Hurrengoetan, behintzat, palatalizazioa ederki ageri da: Lexasu 1598, lixaso 1705, Lixarcega 1609, lixarzega 1623.
- *Lopasolo 1804 luparolo 1824. Bigarrena, itxuraz, forma ustela dela ematen du. Lopasolo, aldiz, erraz analizatzekoa, *Lopesolo> Lopasolo, edo Lopa ‘emakume izena’ + solo> Lopasolo. Normalean antroponimoek ez dute erakusten izen arruntek duten aldatzeko joera, elkartuak egiterakoan: arte> arta- + soro > Artasoro… Baina Lopasolo-ren kasuan ziurtasun erabatekorik ezin eduki, gainera erdararen eragin desitxuratzailea ere kontuan hartzekoa da.
- Martinete barruti 1583. Horrela jarrita, euskarazko sintagma da, agian garai nahiko zaharrekoa delako.
- Mezcorta 1607. Amezkorta, Gomezkorta? (Juango Zorrillak hartutakoen artean Bizkorta ere badago)
- *Miñaur 1591, mea (lat. uena ‘mea’, eta Aiaran Menagarai) + aur ‘mehatze aurre’?
- Obecolla 1663, Obecolla (arroyo mayor) 1596. Oso interesgarria -ll- agertzea, ola-ren forma zaharra ‘oLa’ zelako, albokari fortis batekin, gero euskaran L > l, baina aztarren batzuk geratu ziren erromantzeko ukipen guneetan: Zaballa, Gallarraga… Baina zerrenda honetan *Berascola 1586-1591.
- Peresquita 1878, *Perisqueta 1824. Zaharrena agian jatorrena ere bada: Peri(t)z patronimikoa + -eta> Perizketa, kontuan hartzekoa da batzuetan -keta aldaera agertzen da, batez ere txistukari ondoan: Arizketa Sunza, nahiz eta Sunza antzinakoa izan.
- Supide 1785. Bigarren elementua bide, b> p aldaketarekin, baina lehenengo elementua? Agian zur-bide> *Zupide> Supide?
- Supoza 1807. So poza? ‘Bajo la poza’?
- Ulierte (llana) 1642. Uriarte 1810 > Uliarte. Bitxia da forma desitxuratua askoz lehenago agertzea, euskarazko bilakaerak dena den jasoak ditu: -ia-> -ie-, r-r> l-r.
- Ureica 1919, -ika atzizkiarekin?
- *Zelaitu 1563, zelai + - tu> *zelaitu?
- *Zubiete 1575-1608, Zubiete (ferrería) 1839, bitxia -e hain garai zaharrean agertu izana.

Beste zerrenda laburrei eginiko oharrak:
- Camereche, Caremona/Taramona, Camaricas eta, nire aldetik, Laudio eta Arrankudiaga artean Kamaraka mendia. Harremana, nolakoa?
- Puente de Rexola/Rejota, Rezola izenaren aldaera agian, bigarren elementua ola da, baina lehenengoa?
- Gallarraga-Coxola/G-Cojola/G-Cojela??
- Ziarbiri (1764), EHUko irakasle bat Ricardo Zierbide nafarra, etimologia: ‘zeihar bide’? ‘zeharreko bidea’?

2006-02-08 @ 19:10

Bidaltzailea: Xabi Zalbide [Kidea]

Lehenengo begiradan honakoa komentatuko nuke egin dituzun iruzkinez:

Alabarra Lanzagorta 1573-1609. Horrela ederki azaltzen da Lanzagorta toponimoa.

Zer esan nahi duzu? Lanzagorta toponimoa azaltzeko “Arantzagorta” forma zaharragoa daukagu.

Arcia (monte de) 1910 gan(e) bihurtzea.

Hau ere ez dut oso ondo ulertzen

Igurbide 1633 iguribibi 1616. Egurbide-ren usteltzea?

Nire ustez bai. “Exgurbide” aldaera ere agertzen da zerrendan. Egurbidea kontzeptu ohikoa zen garai zaharretan

Izaro 1635. Uharte izena da, interesgarria litzateke non egongo zen kokatua, jakiteko *izaro-k inoiz ‘uharte’ adiera edo izan duen.

Bai, arrazoi duzu, bitxia da. Nik ere entzuna daukadana da Izaro-k uharte esan gura duela.

Jerribarria 1698.
Herribarria? Hori balitz, hasperenketa gordeko zuen leku izen bakarretakoa izango zen. Enkartazioetan Valjerri leku izena ere bada: ‘Val(le) herri’?

Uste dut toponimo hau Zalduko “Jauregibarria” toponimoaren usteltzea dela.

La carra (monte) 1580. Lakarra?

Baliteke, baina ezin dugu ahaztu gaztelania zaharrean “carra” berbak “camino” esangura zeukala (Carralaguardia, Carralogroño, Carravalseca...)

La oiada 1636. ‘La hoyada’?

Bai, hori ematen du.

Lagarate 1731, *Olagarate?

Toponimo hau Artziniegako mugan dago eta hain zuzen ere “Garate” bat da, goian dagoen mendatetxo bat, Pando mendiaren ondoan. Ondo gain bati ere izena eman dio, bai eta beste leku batzuei ere (Campa de La Garate, kasu).

*Largacha 1585-1779, Largacha (ferrería) 1745, Largacha (ferrer-molino) 1823. Azken elementua atx + -a edo gatx + -a da, baina lehenengoa? Larra, laharra?

Nire ustez Larra+gatx da.

*Lopasolo 1804 luparolo 1824. Bigarrena, itxuraz, forma ustela dela ematen du. Lopasolo, aldiz, erraz analizatzekoa, *Lopesolo> Lopasolo, edo Lopa ‘emakume izena’ + solo> Lopasolo. Normalean antroponimoek ez dute erakusten izen arruntek duten aldatzeko joera, elkartuak egiterakoan: arte> arta- + soro > Artasoro… Baina Lopasolo-ren kasuan ziurtasun erabatekorik ezin eduki, gainera erdararen eragin desitxuratzailea ere kontuan hartzekoa da.

Erabat ados. Gogoan eduki ahal dugu Artziniegako Lopetaratxe/Lapetaratxe toponimoa, non “Lope” pertsona-izenak zerikusia duela ematen duen.

Mezcorta 1607. Amezkorta, Gomezkorta? (Juango Zorrillak hartutakoen artean Bizkorta ere badago)

Hau Iratzagorriako toponimoa da eta nire ustez denak dira Amezkorta forma zaharraren aldaerak.

Obecolla 1663, Obecolla (arroyo mayor) 1596. Oso interesgarria -ll- agertzea, ola-ren forma zaharra ‘oLa’ zelako, albokari fortis batekin, gero euskaran L > l, baina aztarren batzuk geratu ziren erromantzeko ukipen guneetan: Zaballa, Gallarraga… Baina zerrenda honetan *Berascola 1586-1591.

Halaxe da. Inguru hauetan hobeto gorde dira horren aztarna batzuk. Zerrenda honetan adibide batzuk daude, zuk aipatu ez duzun Concholla beharbada, eta agian Artziniegako “Sandolla” (Nafarroako Lana Ibarrean ere agertzen den toponimoa).

-Peresquita 1878, *Perisqueta 1824. Zaharrena agian jatorrena ere bada: Peri(t)z patronimikoa + -eta> Perizketa, kontuan hartzekoa da batzuetan -keta aldaera agertzen da, batez ere txistukari ondoan: Arizketa Sunza, nahiz eta Sunza antzinakoa izan.

Ados nago, nik ere uste dut izena hortik datorrela.

Ulierte (llana) 1642. Uriarte 1810 > Uliarte. Bitxia da forma desitxuratua askoz lehenago agertzea, euskarazko bilakaerak dena den jasoak ditu: -ia-> -ie-, r-r> l-r.

Niri ere atentzioa ematen dit honek. Baliteke 1810. urteko forma benetakoa ez izatea. Esan nahi dut, idatzi zuenak agian ezaguna zuen beste forma bat islatu zuela Gordexolan erabiltzen zena idatzi beharrean.

*Zubiete 1575-1608, Zubiete (ferrería) 1839, bitxia -e hain garai zaharrean agertu izana.

Asimilazioa zaharra izan daiteke, Ulierte-ren kasuan bezala.

2006-02-09 @ 09:27

Bidaltzailea: Xabi Zalbide [Kidea]

Orain ditudan zalantza, galdera eta komentario batzuk paratuko ditut. D letraraino, erantzuna larregi ez kargatzeko:

*Aguicheta 1824

Izen hau L-rekin ere agertzen da (Lagitxeta), baina baliteke erdararekin analogiaz sartutakoa izatea.

*Albicho 1582

Artziniegan Albichu, Elbicho eta Elbichu dokumentatzen da. Hitz egin dugu luze blog honetan izen honene gainean.

*Alecum (monte de) 1609

Toponimo bitxia da, zein izan daiteke etimologia?

*Amechezurra 1635

Gaur egun “Ametxazurra” esaten da. Badirudi elementu bi dagoela: Ametz eta hazur/hezur. Deigarria da zelan lekukotasun zaharretan e-dun forma agertzen den.

Arrinbulo 1799 Larrimburu 1635 Larrinburu de urrutia 1591

Lehenengo aldaera argi eta garbi aurrekoen usteltzea da, seguru aski eskribauaren erruagatik, duela urte pare bat nik Larrinburu izena horrelaxe entzun bainion Gordexolako agure bati.

*Artao (camino de) 1621

Urdanegitik Artzara doan bidearen izena. “Artano” ote da? Hain forma zaharra izanda ez du ematen erdarazko partizipioa denik. Hurrean Retao (Zalla) eta Bortal de Inchao (Artziniega) toponimoak ditugu.

Ascaita 1644

Izen bereko toponimoa dago Gorobel mendilerroan, Kobatan, “Fuente de Askaita” izenekoa. Amaiera -eta da, agian?

Ascana 1770, Ascana 1770, Axcana (peña de ) 1586, *Axcarai 1582, Axcarai (ferrería de) 1584

Ondo ikusten da zenbat eta atzerago egin orduan eta hobeto islatzen dela jatorrizko ahoskapena idatzizkoan. Artzineigako Axpuru izenarekin antzera gertatzen da.

Bacazeluna (monte de) 1735

Akabukoa “iluna” berba ote da?

*Bardogaran (bortal de) 1763 / Bardojaran / Bandojaran / Basolajaran.

Artzinegako eta Llantenoko mugako haran txiki bat. “Aran” elementua argia da, baina zein izan daiteke lehenengo elementuaren etimologia??

Beluchar 1824 /Bilochar 1660-1672 / Villochar 1586

Ideiaren bat toponimo honen etimologiaz?

*Caparroli 1607-1811 / Caparroli (castañal de) 1636

Iratzagorria eta Urarte auzoen arteko inguruaren izena, erreka estutzen den leku hori. Bitxia gertatzen zait, zein izan liteke etimologia?

Capiru (puente de) 1859

Artziniegan bada Kanpirulatxi izeneko leku bat kastatroaren zerrenda (ahoz gaur egun ez da ezaguna). Badirudi Gordexolako honekin zerikusirik izan lezakeela.

Castañiza (ayo.) 1580 / Casteinza 1799

Ulibarrik, beste idazkietan, dio, Okondoko mendiak deskribatzen diharduela: “...baso andi, aresti eta castañinsa”. “Gaztainadi” esateko berba arrunta ei zen.

Concholla 1824

Hemen ere “olha” berbaren antzinako forma daukagu, herriko beste toponimo askotan legez.

Chabarri de urrutia 1596 / *Chabarri 1596 / Chabarria 1596 / Echebarria 1799 / Hechabarri 1563

Ikusten denez, aferesia zaharra da idatzian behintzat, baina horren ondoan jatorrizko forma ere agertzen da, baita garai berriagoetan ere.

Dubabia (caseria de) 1799 / Dubalza(bortal de) 1563-1591 / Duibalza 1832

Lehenengoa uste dut forma okerra dela. Toponimo hau “Idubaltza” da (Idoi/Udoi+baltza). Baserri eta mendi baten izena. Esaten da baserri honetan bizi izan zela Gordexolako azken euskaldunzaharra, baina ezin nezake baieztatu...

Hauetaz gain, bildu egin ditut nik "kantabrikotzat" jotzen ditudan toponimo batzuk, hau da Cantabrian edota Asturiaseko toponimian agertzen direnak.

Toponimo “Kantabrikoak”:

*Barcena 1588-1622, Barzena 1588 / Borto (cerro del) 1824 / *Brenilla (monte de) 1577 / / El berezal 1562 el brezal 1878 / Laiseca 1591 (arroyo) / 1791 *El sel 1795 / La sebe 1667 / La sebicilla (en pando) 1663 / *Las rigadas 1824 / *Mazuco 1795 (bortal) / 1826 Peña de Maza.

Beste egun batean gehiago, baina momentuz nahikoa da.

2006-02-09 @ 14:25

Bidaltzailea: nkrtrri [Bisitaria]

Nahiko lanpetuta nabil, beraz apunte edo burutazio txiki batzuk botako ditut, momentuz....
-Peresquita/Perisqueta: Bat bator zuekin, baina beste bide bat irekitzeagatik, izan liteke *Beresiketa "beresi"="jaro", ba dakizue, Amezketa, Arizketa, Zimizketa,Intxaurketa, Ezpelketa, Lixarketa....
-Rexola/Rejota: Agian Arexola.
-Beluchar/Bilochar/Villochar: Muskizen, Biluchi/Bilochi/Beluchi/Villochi/Belucha/Obelucha. Antzinean, ola eta erroten gunea. Amurrion, Bolintxin. Bolutxu edo Bolintxu, izan liteke abiapuntua. Carlos Glariak, Muskizko toponimiari buruzko bere liburuan esaten digu.
-Caparroli: Kaparra?. Caparroso, Cabarral (Karrantza), Caparrategui (Marieta), Caparresa (Barakaldo), Caparreta (Galipentzu)... bakarrik EHn, baina erro berbera penintsulan zehar, "gabar" aldaera kontutan izan gabe.
-Ascaita: "ita" amaiera, maiz aurki dezakegu EHko toponimian, eta askotan, ematen du, ez duela ezer ikusirik "eta"rekin.
Ez nago ziur, inoiz entzun dut "ita" antzinako hitza zela, gaur egun desagertuta, "manantial" esanahia zuela. Posible al da?

2006-02-09 @ 22:55

Bidaltzailea: nkrtrri [Bisitaria]

-Bardogaran/Bardojaran/Bandojaran/Basolajaran:
Bardaola (Baranbio) Bardiaran (Lezaun) *Bardaolaran. "Barda", euskarak mantendu duen jatorri ezezagun antzinako hitza.

2006-02-11 @ 23:01

Bidaltzailea: naberan [Bisitaria]

ASCAITA

Nkrtrri-k “ita” hizkiari buruz galdetzen du.

Ez dakit hitz galdua izango den, baina nik ez dut uste –ITA euskal atzizkirik dagoenik.
Hori bai, diozun moduan, toponimo ugarik dauka –ita bukaera (Sintzita/Sintxita, Anuzita, Ubitxita, Arroita…), baina uste dut –zita, -bita, -eta…. direla. Edota aurreko osagaiaren azken –i batekin batu dela.

Azken hauxe litzateke agian Ascaita-ren kasua: *AS-GARAI-TA

Beste kasu batzuetan *-itu-a(ra) bukaeraren laburtzapena izan daiteke (Amaritu/Amarita). Izan ere, -ITU atzizkia bai ageri dela toponimian (Musitu…). “Leku itsua” esan nahi du, leku jasoaren kontrakoa. Leku itsu horietan sortu ohi dira manantialak. Nire aburuz, “itsu” eta “itsusi” hitzek ere –itu daramate.

Eta beste atzizkia maiz ageri dena –TA atzizkia da (Morgota, Bargota…), eta hitz arruntetan “asta”, “mota”, “korta”…
Atzizki horren sorrera AZ(U)A-AZA-TZA-TA dela uste dut, azalera ez-konbexua adierazten duelarik, dela laugunean, dela gorunean.

Zer esan nahi du ASCAITA *as-garaita bada? (Beharbada “ferrería de Axcarai” horrekin zerikusia du). “Garaita” garai-gune lau samarra litzateke (ez-konbexua).
Lehenengo osagaiari buruz (AS-) ezin dezaket ebatzi, ez dakidalako Ascaitaren kokapen orografikoa.
Izan ere, AZ-/AS- hori ez da beti “haitz” (Aizkorri-Azkorri-Askorri kasuan bezala), baizik eta AZ(UA) ere izan daiteke haitz arrastorik ez dagoen lekuetan; Azkue, Azkoitia…
Beraz, haitzartean badago, Ascaita toponimoak haitzarteko zelaigune garaia esan nahi du; baina inguru hartan haitzik ez badago, bailara-burua esan nahi duela uste dut.

2006-02-12 @ 19:49

Bidaltzailea: Xabi Zalbide [Kidea]

Astelehen on guztioi ;-)

Gordexolako Askaita ez dakit kon kokatzen den, baina Kobatakoa haitz arteko errekasto bat daukan haran txiki batean dago, goialdean, horri esaten zaio "Fuente de Askaita".

-ita atzizki horretaz Nkrtrrik esan duenak badu zentzurik kasu horretan, eta Josuk ipini dituen beste adibide batzuetan ere ematen du baietaz. Hala ere Asgaraita ere hipotesi zentzuduna iruditzen zait, ikertu beharko litzateke toponimo hori zelan dokumentatzen den eta non dagoen.

2006-02-13 @ 10:21

Bidaltzailea: Gastiz [Bisitaria]

Erantzun labur batzuk:

Arantzagorta / Lanzagorta izenaz, bai, arrazoia duzu baina nik ez nuen Aranzagorta ezagutzen, bakarrik ikusia neukan Lanzagorta, eta etimologia ilunekoa iruditzen zitzaidan, bigarren elementua gorta, baina lehena? Lanza izena ez zen ezinezkoa, baina bai oso arraroa.

Arcia (monte de) 1910, tamalez idatzi nuena galdu zen, berriro jarriko dut: har 'harri ' + -tzaa (-tza-ren forma zaharra)> *Artzaa> Artzea (mendebaleko disimilazio ezaguna)> Artzia (disimilazio gehiago, cf. neska + -a> neskea> neskia...).

Jerribarria, arrazoia bazenu, ze dezepzioa! Itxura onegia, benetakoa izateko.

La carra. Jarri dituzun adibideetan aurrizki bezala ageri da, carra- bakarrik agertzen deneko lekukorik badago?

Largatxa. Bai, izan daiteke larra + gatx + -a. Baina orduan izenaren laburketa arraroa, ez ohikoa, gertatu da.

Obecolla eta Berascola delakoek balio dute kronologia apur bat emateko, lehena nahiko zaharra litzateke, bestea berriagoa. Eta agian euskararen iraupenerako inguru honetan baliagarriak.

Ulierte (llana) 1642. Uriarte 1810. Agian arrazoia duzu, 1810ekoa hiperzuzenketa litzateke agian.

*Alecum (monte de) 1609. Oso bitxia erakusten duen bukaeragatik, baina *Alecun ere etimologizatzeko zaila, ematen du toponimoa desitxuratuta idatzi zutela.

*Artao (camino de) 1621. Horretaz aritu ginen, ez oso aspaldi, agian guztiak gaztelaniazko partizipioak dira, baliokideak aurkitzen erraza da.

Ascaita 1644. Bai, nire iritziz, aska + -eta> *Askaeta> Askaita. 'Aska' hitz arrunta zen garai batean, abereak edateko pilari izendatzeko edo.

Bacazeluna (monte de) 1735. "Akabukoa “iluna” berba ote da?" Beharbada bai, baina hasiera ere 'iluna' da, agian Bagaza?

Beluchar 1824 /Bilochar 1660-1672 / Villochar 1586. Azken elementua txar?

*Caparroli 1607-1811 / Caparroli (castañal de) 1636. Kapar + hori (edo 'huri')?

Concholla 1824. Lehenengo elementua kontxa?

Dubabia (caseria de) 1799 / Dubalza(bortal de) 1563-1591 / Duibalza 1832. Idoibalzaga edo Udoibalzaga Bilboko fundazio agirian omen datorren berbera? Akaso urrunegi.

Rexola/Rejota: Agian Arexola. Baina Rezola badago, hala ere onargarria ematen du Arexola> Rexola> Rezola... Aiaran Respalditza badator Arespalditzatik.

Naberanen hipotesien txanda: Bargota 'barga alta'? Leku erromantzean dagoela jakinik.

Eta mania hori, nahasteko ongixko zegoena, Askaita dator 'aska + -eta'tik; Azkoitia 'haitz + goitia'etik datorren bezalatsu, eta abar...

2006-02-13 @ 12:38

Bidaltzailea: Xabi Zalbide [Kidea]

Lehen ez dut esan, baina toponimoa noiz dokumentatzen den kontuan harturik (1644) zaila egiten da pentsatzea "Asgaraita" (edo Axgaraieta) izan daitekeenik. Eraldaketa horiek, gertatzekotan, beranduago gertatu ohi dira euskal toponomastikan, fenomeno berriak dira, ahozkotasunean jazo direnak.

2006-02-13 @ 13:05

Bidaltzailea: naun [Kidea]

Ohar batzuk egin nahi ditut, oraingoz, niri interesgarriak iruditu zaizkidan pare bat kontu azaltzeko:

1) -ain > -an bilakaera:
Toponimian, bilakaera hau gan / ga(i)ñ hitzetan agertzen zaigu. Arabako erdialdetik sortalderantz ga(i)ñ dago. Era berean, Burgos eta Errioxako toponimian, hau da, euskara antzina galdu zuten eremuetan, ga(i)ñ agertzen da. Mendebaleko euskaran, berriz, gan dago, eta Arabako mendebaleko toponimian ere gan da nagusi (Mitxelena 1987).
Enkarterriko ekialdean-Aiara aldean ere badirudi gan besterik ez dugula, Euskal Herriko mendebalean bezala: Axcana (1586) - Ascana (1770), Gallargan (Gordexola), Ganzábal (Gueñes), Aspurugan (Okondo), Sologane, Ganekogorta (Alonsotegi), Ganeran (Galdames), Ganeta (Barakaldo)...
Artziniegan, berriz, Egaña dago...

2) Multzoa adierazteko, landare eta arbola izenei itsatsita erabili izan diren -dui / -di / -doi atzizkiak:
Aldaerarik zaharrenak -dui eta -doi dira, eta Euskal Herriko bazterretan gorde dira:
-doi oso ohikoa da ekialdean (Erronkarin, Zaraitzun…) –baina Debagoienean (Arrasaten, Aramaion) ere topatuko dugu–
-dui, gehienbat, mendebalean agertzen da, hau da, Araban, Bizkaian, Debagoienean.
Aldaerarik berriena -di atzizkia da, Euskal Herriko erdialdetik zabaldu eta hainbat lekutaraino iritsi dena. Euskal Herriko ipar-mendebaleraino ere iritsi da berrikuntza hau, Enkarterriko mendebaldera esaterako, baina badirudi Araban askoz ugariagoa dela -dui aldaera (eta ez -di edo -doi) (Mitxelena 1987). Hona hemen adibide batzuk:
-dui: Dubalza (1563-1591), Idubalza (1583-1745 eta gaur egun) (Gordexola), Aretxui, Enordui, Gorostidui, Inordui (Okondo), Udui (Menagarai)
-di: Ocarandi (1638), Xardi (1604), Usardi (Gordexola), Gallardi (Zalla), Urresti, Aresti (Barakaldo)
-doi: Azordoiága / Sordóiga, Udoi (Alonsotegi)

2006-02-13 @ 13:25

Bidaltzailea: naun [Kidea]

Aldaerarik berriena -di atzizkia da, Euskal Herriko erdialdetik zabaldu eta hainbat lekutaraino iritsi dena. Euskal Herriko ipar-mendebaleraino ere iritsi da berrikuntza hau, Enkarterriko mendebaldera...

“Enkarterriko ekialdera” esan nahi nuen

Neu

2006-02-13 @ 13:29

Bidaltzailea: naberan [Bisitaria]

Neu-k ireki duen azterketa oso interesgarria da. Multzoa adierazteko xistukarien aurreko TI ere sartu beharko litzateke (Zugazti, Intxausti.... Nire ustez DUIN errotik datoz, parekotasuna eta ugaritasuna kontzeptuak adierazten dituena.

Gastizen hitza:
“Eta mania hori, nahasteko ongixko zegoena, Askaita dator 'aska + -eta'tik; Azkoitia 'haitz + goitia'etik datorren bezalatsu, eta abar...”

Ni ez nintzateke hain seguru egongo.
Batetik, Askaita *aska-eta bada, garapen normala Asketa da (Lizarra aldeko Azketa bezalatsu), eta hortik agian *Askita, baina ez Askaita. Beraz, aukera bakarra *askaeta >askaita jauzia zuzenean ematea litzateke. Ba al dago horren parekorik? Garapen normala *landa-eta >Landeta da (eta beste gauza bat da Landaida). Izen biok dira Larrabetzun.

Dena den, nik hipotesia gisara eman dut Askaita *as-garaita. Gakoa litzateke zelan ahoskatzen zen izen hori: áskaita (ázketa bezala) ala askáita. Azken kasuan, *asgaraita (edo *asgaraieta) dela esango nuke nahiko ziur.

Azkoitia eta Azpeitia bailaran ez dago haitzik. Beraz (gauza bat mila bider errepikatu izanak egi ez duenez bihurtzen), *azu-goitia, *azu-beitia dagokie hobeto. Eta berdin hango Azkarate mendateari *azu-garate.

Bargota ez nuen lar ondo hautatu –TA atzizkiaren adibidetzat, ez *barga-alta izan daitekeelako (horrek fonetikako arauetan *bargalta emango luke, ez?), baizik *ibar-goitia ere izan daitekeelako. Bada –TA atzizkiaren lekuko hoberik: BN-ko Zohota, Arruta, Martxuta; Ebroaldeko Mota (alto de la), Villota, Anguta, etab.

Xabi, zergatik diñozu *Asgaraita >Askaita bezalako aldaketak XVII. mendetik honanzkoak direla? Amurrion Burubio eta Babio mendiak ditugu elkarren ondoan. Baina euskara aspalditxo galdu zen Asturiasen ere Bobia, Bobio (Aviles), Pruvia eta halakoak ditugu.

2006-02-14 @ 11:02

Bidaltzailea: naberan [Bisitaria]

barka Azkoitiaz eta, dokumentazioa aztertu gabe, orakuluen ziurtasunaz hitz egiteagatik (nik ere). Gero, agian, Arizgoiti eta Arizbeiti ematen dute (*ara-zi > *ara-iz: iberra)edo halakoren bat. Baina Urola iberrean ez dago haitzik.

2006-02-14 @ 11:41

Bidaltzailea: Xabi Zalbide [Kidea]

Xabi, zergatik diñozu *Asgaraita >Askaita bezalako aldaketak XVII. mendetik honanzkoak direla? Amurrion Burubio eta Babio mendiak ditugu elkarren ondoan. Baina euskara aspalditxo galdu zen Asturiasen ere Bobia, Bobio (Aviles), Pruvia eta halakoak ditugu.

Esaten dudana da euskal toponomonastikan, oro har, gisa horretako aldaketan, bokalarteko kontsonantearen galera kasu, berriak direla, dokumentu zaharretan ondo islatzen baita jatorrizko forma, gaurdaino ahoz (edo idatziz) ustelduta edo higatua heldu zaiguna. Horixe besterik ez, eta erraza da konprobatzen. Dena dela, ez du zertan horrela izan kasu honetan.

Askaeta> Askaita eboluzioa erraz azaltzen da dismilazio bokaliko bat gertatu zela suposatzne badugu. Antzeko adibideak bilatu behar dira dena dela.

Ipini dituzun abidideekin ez dakit zer esan gura duzun. Eta Asturiasen inoiz euskarik egin den konprobatzeke dago, eta seguru aski inoiz ez da konprobatuko -zure erro magikoen ahalmenen bitartez ez bada, klaro, zeren horrela konprobatzen da Buthanen ere euskaraz egiten zela.

2006-02-14 @ 16:02

Bidaltzailea: nkrtrri [Bisitaria]

Guzti hori oso ondo dago, baina gustatuko litzaidake, beste lekuizenez pixkat hitzegitea (hitz egin dezazuen je, je, je). Batezere hain "kriptikoak" diren horietaz.

2006-02-14 @ 22:04

Bidaltzailea: Gastiz [Bisitaria]

Leku izen batzuen gaineko oharrak/zuzenketak:
Artao. Artano badago toponimian, baina arta- ‘arte’ + -no omen da. Pentsa liteke latineko -ano atzizkia dugula, baina -ado> -ao bilakaera erabat onargarria dela ematen du, eta 17. mendea ez da hain data zaharra, eta Retao, Inchao hor daude.

Ascana 1770, Ascana 1770, Axcana (peña de) 1586, *Axcarai 1582, Axcarai (ferrería de) 1584
Ematen du bi toponimo direla: Axkana eta Axkarai. Elementuak (h)atx eta gan / garai dira, eta azken bi hauek ia sinonimotzat har genitzake. Leku berari erreferentzia egin, gan / garai bakarrik aldatzen dela?

Concholla 1824. La conchola (castañal) 1636 eta Ladera de concholla 1919
Beharbada ola dago bukaeran, baina bestea?

Laudio de rodayega (castañal) 1722
>Laudio, Arabako herri izena dagoela ematen du, esanahia?

*Laurecana 1799 laurecona 1852
>Agian -ana multzokoa, edo -gana> -kana?

Lixarcega 1609 lixarzega 1623
>-Ega aldaera ageri zaigu, 17. mendean. Horrek esan nahi du nahiko bilakaera zaharra dela.

Natetu 1688
>Latatu AiarakoLezamako auzoa da, Lopez de Gereñuren arabera. N- / L- txandaketa zenbait hitzetan ere badago, lapur / napur; neurri / leurri…

Sobre ulierte 1601 eta Ulierte (llana) 1642.
Ulierte forma oso finkaturik zegoela ematen du, jatorria, lehen idatzi bezala, Uriarte izan liteke.

Artziniegako Egaña. Jakin beharko litzateke noiztik ezaguna den, inguruotan ‘gaña’ gehiagorik badagoen, ea posiblea den pertsona baten deitura izatea, gerora eremu bat izendatzeko erabilia. Azkena ez balitz, hau da, Egaña nahiko zaharra izatea, mendiren bat hurbil egon, edota ‘gaña’ gehiagorik izan, orduan arrazoiak genituzke isoglosa berri bat markatzeko, arkaismo nabaria. Baina oraindik goiz da litekeenaz arduratzeko…
Dena den, Gordexolako toponimoen artean *Lungaña 1824 dago, agian gaña-ren beste lekuko bat?

Multzoa adierazteko -doi, -dui eta -di-ren eremuez, agian posible litzateke azken aldaeraren hedapenaren aztarrenak sumatzea, eta horrek balioko luke euskararen presentziaz ziurtasuna areagotzeko. Adibidez, -di hedatuz joan bazen 16. eta 18. mende artean, eta aldaera hori aurkitzen badugu Enkartazioetako herrien batean, horrek adieraziko luke 18. mendean euskara hitz egiten zutela, toponimian ere marka uzteko. Antzekoa gertatuko zen haundi aldaerarekin, uste dut Erdi Aroan ezezaguna izatetik, 20. mende hasieran oso zabalpen handia zeukala Hegoaldeko hizkeretan. Toponimian ere, antzematen da nola hedatzen zihoan, Nafarroan adibidez.

Naberanek aipatu duen -ti aldaera, txistukari atzekoetan agertzen dena, besterik ez. Baina jatorria Mitxelenak erakutsi zuen, forma zaharrena *do(X)i zela, eta urrats bat atzera joanez, lohi hitzarekin lotu zuela. Ez da hitz askotan gertatzen, baina d-> l- gertatzen da, lizifrina hitzean bezala, di(s)ziplina-tik. Leka izaren jatorria latineko theca hitzean dago, theca> *deka> leka. Izenak ohiko bilakaera jasan zuen, baina atzizki bezala aritzean, d-> l- aldaketa eragotziko zen, hasierako kokalekuan ez zegoelako. Ez da ahaztu behar antzina lohi hitzak ‘gorputz’ esanahia ere bazuela. Beraz, ‘duin’ ez da beharrezkoa, eta bukaerako sudurkari hori beste oztopo bat gehiago da.

Berriro, Naberanen arabera aska + -eta> Asketa genuke. Eta horretarako, argudioen artean, Lizarrako Azketa ematen du. Baina Azketa nire iritziz ‘haitz + -eta’ lotzean gertatzen da, Amezketa ‘ametz + -eta’ bezalakoan. Ez da ahaztu behar Gordexolako leku izen batez ari garela, eta bokalen loturak ez ziren berdinak izango Gordexolan, edo Eibarren. Zerrendan adibide berdintsua ‘La masaeta 1588’ badago, baina etimologia, niretzat behitzat iluna izanik, ‘(La)masa + -eta’ izan daiteke. Horrela balitz izango genuke ‘aska + -eta’ azterketaren euskarri bat gehiago.

Azkoitia, Azpeitia eta Azkarate. Erdi Aroa bukatzen ari zen eta Ayzpeytia aldaera badago, 16. mende hasieran. Haitz> Az- aldaketa Irigoienek aspaldi erakutsi zuen eta toponimoak nahiko ugariak dira. Arabako leku izen batzuk Lopez de Gereñuren zerrendetan:
As- aldaera duten batzuk:
ASPALCETA, término de Gorbea.
ASPALZA, 1570, término de Amurrio.
ASPARRENA, ayuntamiento alavés.
ASPE, término de Nafarrate. Id. de Letona. Monte de Zárate. Caserío de Barambio. 1717, labrantío de Ondategui.
ASPEBEA, 1823, labrantío de Yurre.
ASPELA, monte de Guevara.
ASPIDE (Camino de...), término de Oreitia.

Ax- aldaera duten batzuk:
AXCANA, 1702, labrantío en Amézaga de Zuya.
AXCANSULOETA, 1632, labrantío en Los Huetos.
AXCARATE, 1702, labrantío en Zárate.
AXMENDICOZUBIA, 1693, labrantío de Zuazo de Gamboa.
AXOSTE, 1517, labrantío en Víllodas.
AXPE, 1600, labrantío en Izarra. 1703, labrantío en Ondátegui.
AXPE (El...), término de Arceniega. 1694, heredad de Elburgo.

Eta az- aldaera duten batzuk:
AZBARRENA, término de Ganzaga.
AZCORRI, altura de los Montes de Vitoria. Término de Subijana de Alava. Id. de Atauri. Altura de la Sierra de Toloño. Peña de los Montes de Izqui. Monte de Artaza de Lacozmonte.
AZMENDI, labrantío en Ullíbarri Jauregui.
AZNABARRETA, monte de la Sierra de Encia.

(H)aitz mendebaleko euskaran (h)atx bihurtu zen, eta hortik aldaerak hitza elkartzean: ax-, as- eta az-. Baina, ohi bezala, *azu bezalako sasi-hitza atera nahiago, dena den, elkartzerakoan zergatik ez da aza- aldaera agertzen, katu + kume> katakume bezala? Zergatik ez dira *Azagotia (edo *Azugotia) ‘Azpeitia’, *Azabeitia (edo *Azubeitia) eta *Azagarate (edo *Azugarate) agertzen? Zergatik Aizpeitia ageri da 16. mendean?
Berriro, etimologia oneko toponimoentzat azalbide berriak bilatu behar, oinarri oso ahulekin. Erro bitxiak, *azu eta, beste inork antzematen ez dituenak, eta elkartzerakoan, hain bereziak dira, ze ohiko arauak ez dute betetzeko beharrik, libreak dira nahi duten bezala lotzeko.

Bargota. Mikel Belaskoren hiztegian hau dago jarrita: “BARGOTA. Ribera (Estella).
Significado. Probablemente 'Varga alta'. Varga es voz utilizada en romance y vascuence adquiriendo casi siempre un valor próximo a 'cuesta, pendiente', 'peña'.
Comentario. Es interesante comparar el nombre de esta población con el despoblado de Mañeru del mismo nombre, documentado como Bargauta. Se podría pensar en una forma original *Barga alta> *Bargalta> Bargauta> Bargota”.
Villota ere ‘villa alta’-tik erator liteke. Leku izena erdal eremuan agertzen bada, erdaretan oinarritutako etimologia izatea ez litzateke arraroa izan beharko.

Burubio eta Babio toponimoez ideiarik ez, baina zaila da Burubio-tik Babio-ra igarotzea, bilakaeraren frogarik, leku izen bera izendatzeko biak erabili izan direla?

Gordexolako toponimiara igaroz, orokorrean, ikusten da erdararen eragina nabarmena dela. La eta Las artikuluak behin eta berriz agertzen dira, asko erraz azaltzen dira, gaztelaniazko ohikoak direlako, baina badaude beste batzuk, Enkartazioetako erromantzearen ispilu omen direnak: La cortina (monte) 1642, La inzuela 1865, La lastra 1563. Beharbada toponimoen agerpena datarekin agertzen direnez, leku izenak mendeka jarri eta erdara / euskara sailetan sartu eta ondoren ehunekoak zenbatu litezke, horrela joerak antzematea errazagoa litzateke, eta zenbakien bermea edukiko zuten. Gainetik begiratuta, euskal etorkikoak nahiko ugariak dira 16. eta 17. mendeetan.
Lagin laburra hartu dut, 16. mendeko a eta b hizkiez hasten zirenak hartu ditut eta hiru zerrendatan ipini: a. euskarazkoa, b. gaztelaniazkoa eta c. zalantzazkoa.

a. (29) *Aguirre 1580, ¿Aguirre de Zaldo 1591, *Aguirrealdai 1565, *Aguirrebechi 1588, Alabarra de Zaldo 1588, *Albicho 1582, *Aldai 1588, *Aldapabe (so sant gorgi) 1576, Aldape 1580, *Aldeco 1599, Algorta 1576, *Arana 1558, Aranbalza (monte de) 1585, *Aranzagorta de arriba 1588, *Aranzagorta 1577, *Aranzazu (ayo.) 1551, *Arechabala 1588-1799, *Arechederra 1588, Arrastico 1581, *Arrazico 1597, *Arrazuria 1588, *Arroyo de Zubero 1583, *Axcarai 1582, Axcarai (ferrería de) 1584, Barruti (martinete) 1583, *Basabe 1588, *Basoco 1588, *Belaustegui 1591, *Berascola 1586-1591.

b. (6) Aguadero de Villanueva 1588, Altura (en casilla de Zaldo) 1599, *Allende el agua (rodayega) 1597, Allende 1553, *Arroyuelo 1591, *Barcena 1588-1622.

c. (4) *Armoque 1581, Ayal de sobre sanchoyerto 1588, Babrita (castañal) 1538, Babuta (castañal de) 1538.

Argi dago ez dela oso sailkapen estua, euskal toponimoak erdal testuinguruan idatzita daude, ‘Aranzagorta de arriba’ bezala. Beste batzuek, etimologia iluna badute ere, formagatik euskal sailean sartuak izan dira: Arrastico 1581, *Arrazico 1597, toponimo bera, agian? Horrela, a sailekoak besteak baino askoz gehiago dira, Armoque, Babrita eta Babuta zalantzazkoak direla kontuan harturik. Baina El, La, Las eta Los artikuluekin agertzen direnak zerrendatuz gero, kopurua askoz orekatuagoa ikusiko genuke.

2006-02-16 @ 18:56

Bidaltzailea: naun [Kidea]

- Gastizek galdetu du: Arrastico 1581, *Arrazico 1597, toponimo bera, agian?
Bai, Arraziko Zubiete auzoan dago, Sodupeko Padura auzotik nahiko gertu. 1581. urtean Arrastico modura jaso zutena, gaur egun Arraziko da bertakoontzat.

- Gastizek esaten du: Ascana 1770, Ascana 1770, Axcana (peña de) 1586, *Axcarai 1582, Axcarai (ferrería de) 1584. Ematen du bi toponimo direla: Axkana eta Axkarai. Elementuak (h)atx eta gan / garai dira, eta azken bi hauek ia sinonimotzat har genitzake. Leku berari erreferentzia egin, gan / garai bakarrik aldatzen dela?
Askarai eta Askana bi leku desberdin dira. Askana ez dakit non dagoen, baina Askarai Zaldurako bidean dago. Sodupeko Padura auzotik errepidea goraka hasten da, eta Ugarte auzoa igaro ondoan, hortxe dago Askarai. Letrerotan Azkarai irakurriko duzu (oker ez banago). Bertakook, gaur egun, Askarai edo Askari esaten dugu.

- Gastizek esaten du: Ez da hitz askotan gertatzen, baina d-> l- gertatzen da.
Sail honetakoa izango da toki batzuetan esaten dituzten “libertitu”, “libertimendua”.

- Gastizek esaten du: (H)aitz mendebaleko euskaran (h)atx bihurtu zen, eta hortik aldaerak hitza elkartzean: ax-, as- eta az-.
Azken batean, Vj + z, tz > V + x, tx asimilazio-bilakabidea dugu tartean. Euskal Herriko mendebaldean, izkribu zaharrenetatik hasita, ondoko bilakaera agertzen da -i bokala diptongoaren bigarren osagaia denean: bokal + i + z > bokal + x / s:
Adibidez: 'aizkora' > askora, 'haize' > axe, 'eliza' > elexa, 'goiz' > gox, 'gerezia' (> kereiza) > keixa, 'l(e)izarra' > lexarra, 'naiz' > nas, 'noiz' > nos. bokal + i + tz > bokal + tx: 'aitz' > atx, 'aitzur' > atxur, 'har(e)itz' > aritx, 'bakoitz' > bakotx, 'gaitz' > gatx, (urreitz >) 'hurritz' > urretx.
Gaur egun, mendebaleko bilakaera hori ez da mendebaleko euskararen eremu osoan betetzen, ez da heltzen, konparaziora, Gipuzkoako Deba ibarreko toki batzuetaraino. Arabako erdialdean eta mendebalean lexar, elexa, atx, aretx modukoak agertzen zaizkigu, Bizkaian bezala. Arabako ipar-ekialdetik eta Gipuzkoako Deba ibarretik harantz, berriz, beste aldaerak topatuko ditugu: lizar, eliza, aitz, aritz. Enkarterriko ekialdeko toponimian badirudi Euskal Herriko mendebaleko berrikuntza hau betetzen da:

a) bokal + i + z > bokal + x:
elexa / eleja 'el(e)iza': Elejalde (Gordexola eta Okondo), Eleskúren/Leskúren (Gueñes).
kerexa / kereja 'gerezia': Kirijalde / Kijalde (Arespaldiza).
lexar 'lizar': Lixarcega (1609. urtean), Lijaso, Lejarzolo / Lejasolo (Gordexola), Lajárreta/Las Járretas, Lejárza, Lijárraga, Lejásu/Lijásu (Gueñes), Lejarzo (Aiara), Lijárzaga (Galdames), Lejarruri (Sopuerta). Baina aldaera zaharra agertzen da behin: Leizarraga (Gordexola).

b) bokal + i + tz > bokal + tx:
atx 'aitz': Askana, Askárai, Aspuru, Atxeta, Atxondo (Gordexola), Atxuri (Gordexola eta Barakaldo), Áspe (Gueñes); Atxuri (Alonsotegi), Asparru, Aspurular (Okondo), Atxuriaga (Galdames).
aretx 'ar(e)itz': Aretxabala, Aretxederra / Aritxederra, Aretxuliaga (Gordexola), Aletxorriága/Aletxurriaga (Gueñes, Gordexolako toponimo bera, leku bera da, baina Gueñesen honela jaso dugu), Aretxaga (Zalla), Aretxui (Okondo), Aresti (Barakaldo). Baina, Laporráiz/Lapurráiz toponimoa jaso dut Gueñesen, agian aitz elementua izango du bukaeran? (konparaziora, Lapurzulogana toponimoa jaso dute Barakaldon).
gatx 'gaitz': Largatxa (Gordexola), Arangatxa (Okondo).
bakotx 'bakoitz': Kastañabakotxa (Gordexola).
bikotx 'bikoitz': Pagabikotxe (Okondo).
urretx 'urritz': urrecha 'seta comestible', Gordexolako gaztelanian batutako euskal berba.

- Gastizek dio Jerribarria 1698.Herribarria?
Xabik bezala pentsatzen dut. Jauregibarria toponimoaren forma ustela izan behar du. Horrelako asko dago inguru honetan. Konparazio baterako, goiko zerrendan Urtusaustegui/Ortusaustegui modura jasota dagoenean, Astisasti modura entzun dut bertako lagun batzuen ahotan.

- Arana dela-eta: Guztiz interesgarria iruditzen zait okaran elementua duten toponimoak alderdi honetan aurkitzea. Izan ere, badirudi bereizketa hau egiten zela: okaran (=ciruela) versus aran (=endrina). Bereizketa hori mendebaleko euskaran (gutxi gorabehera, Bizkaian eta Deba ibar gehienean, alegia), Arabako toponimian eta Nafarroako zenbait eremutan baizik ez da egiten. Hori dela-eta, Euskal Herriko gainerako alderdietan galdu egin da okaran hitza, eta arana hitza erabiltzen dute bi esanahiak adierazteko. Alderdi honetako toponimian, mendebalde osoan bezala, bada okaranik: Okarana, Okarandi (Gordexola), Okaranza (Gueñes).

- Gastizek esaten du: - La fuente de la arana de azcarai 1878, ‘arana’ landare izena edo lekua. Behintzat badirudi ‘arana’ izen arrunt gisa agertzen dela. - Martinete barruti 1583. Horrela jarrita, euskarazko sintagma da, agian garai nahiko zaharrekoa delako.
Oso interesantea. Ondo egongo litzateke hori gehiago sakontzea.
Bide batez, zer izan daiteke oraindik orain jaso den Gallarraga-Coxola/G-Cojola/G-Cojela toponimoa??
Gallarraga mendian dago, nahiko goian. Mendian gora dagoen Miñaur auzoa Okondoko aldameneko auzoekin elkartzen den mendi alde horretatik… Zera esan nahi dut: seguruena, horiexek izango zirela euskara galdu zuten Okondoko azken auzoak, Bonaparte mapa egiten ibili zen garaian.

2006-02-17 @ 10:13

Bidaltzailea: naun [Kidea]

Ba, beti bezala, goiko mezuan ere nahastu naiz, eta Enkarterriko mendebaldea jarri dut han edo hemen, baina Enkarterriko ekialdea esan nahi nuen, hortxe baitaude Gordexola, Gueñes...

Neu

2006-02-17 @ 12:00

Bidaltzailea: josu naberan [Bisitaria]

Gastizek nire etimo batzuei buruz dioenaz:

1) –TI atzizkiak ez dut uste “lohi” hitzarekin zerikusirik duenik (bestela zelan esplikatu LOIDI adibidez?) Askoz errazagoa da duin >dui >di bilakaera.

2) AYZPEYTIA/AZPEITIA

XVI mendeko aldaera horrek nire AZUAren hipotesia bazterrarazten du, baina ez dut uste Azpeitiak “haitz” erroa duenik, eta esango dut zergatik:

Azpeitia bera bakarrik balitz, pentsatzeko izango zen *haitz-beitia izatea, Erlo mendiari erreferentzia eginez. Baina Azkoitia ere bada Urola ertzean, Azpeititik hurbil-hurbil Urolan gora, eta (bertakoek nahi ez arren) herri biek hertsiki loturik utzi ditu toponimiak: Azkoitiak Azpeitiari egiten dio erreferentzia.
Baina Azkoitia ibarra da, eta han ez dago haitzik, eta gutxiago *haitz-goitiarik. Beraz, Azkoitiari “sobre-peña” edo “peña alta” deitzea ez da semantikoki onargarria. Sukaldeari teilatua deitzea bezala litzateke.

Hori gutxi balitz, Azkoititik laupabost kilometrora, Urolan gora, AIZPURUTXO dago, eta ez da haitz burua, baizik eta Urola ibarreko zelaigune bat.
Beraz, Gastizen baimenarekin, ARIZ toponimoa dagoela uste dut, lehen ere aipatu nuenez.
“Ariz” toponimo soila Basaurin dago, Nerbioi eta Ibaizabal batzen diren gunean. Gorago “Arizgoiti” dago. Eta ez dira haritzak, orduan “aretx-“ izango litzateke eta (arrazoi semantikoaz aparte). Nire ustez, *ara-iz da, “uren gunea”, ZI/IZ metatesiarekin.
Ez da ARIZ bakarra, jakina. Ereñon ere Arizgana dago, eta ARIZTONDO/AIZTONDO parea daukagu (Aiztondo hori antzinako herri elkartea da, egoitza nagusia Asteasun zeukana, eta Asteasu ere bi erreka bilgunearen ondoan dago).
Beste honako *ariz- hauek ere jatorri bera izan dezakete:
ARITZ (Itza zendeako nafar udala)
ARIZA, ARITZALA, ARITZALETA
ARIZKUN (Bidasoaren ertzean)
ARIZE ibaia (Pays Arize-Leze), etab.

Azkenez, Ariztondo/Aiztondo bezala, beste ariz >aiz bilakaerok izan daitezke :
AIZARNA
AIXOLA ibaia (Gip)
AIZAROTZ (Naf:)
AIZIRITZE (BN, Biduze ibai ertzean)

Horrela, AIZPURUA/ASPURU ere testuz aztertu behar da, eta bailaran badago ezin da izan haitz-burua.

3) AZ-/AS-/AX- aurrizkien analogia

Aurrizki horrek esangura bat baino gehiago izan dezake. Gastizek emandako zerrendakoak homologoak dirudite (Aspalza/Aspalceta, Axcana/Axcansuloeta, Axkarate eta Aspalza ez dakit leku horiei haitzaren erreferentzia dagokien ala ez; hori bertakoek jakingo duzue)
Beste batzuk, aldiz, AUZTO-ASTO/ASTA- sailekoak dira (Auzto Zornotza eta Durango arteko montorrean dago, nire ustez *auz-to eraiketa gabiarekin, “gorune handi samarra”). Adibidez: Astobitza, Baranbio eta Lezama bitartean (577 m); edo AUZ sailekoak oro har: Azkua mendia (784 m, Naf) ez dut uste *haitz-uku-a denik, hala nola Azkona, Azkune/Azkuna, haitzik ez dagoen lekuetan.

Beste batzuk ASKA sailekoak, ikusi dugunez; edo agian ASE, ASSO eta AZU sailekoak. Adibidez: Ason (ez dut uste *haitz-on denik)

4) ASUA/AZA/TZA
AZUA/ASUA/AZA erroa ukatzeari itsukeria deritzot. Hona beste sail bat:

ASUA (Txorierriko ibaia eta Erandioko parajea)
ASA (Lantziegoko auzoa Ebro ertzean)
MARTZANA (barkatu), MENTZAKA/MENTXAKA, SERTUTXA
ASTEASU (bi errekaren bilgune ondoan)
Eta seguruenik:
AZAGRA (Naf)
AZANÚY
AZARA
AZARRULLA
AZAZETA (Araba)
AZANTZA (Lizarraldea)
AZOFRA
AZUELO (Naf)
AZUAGA (Larrab. eta Extremad)
AZATARROTXU (Urdaibai)

2006-02-18 @ 19:00

Bidaltzailea: josu naberan [Bisitaria]

BARDO eta BARGA

1) nkrtrri-k Bardogaran/Bardojaran/Bandojaran/Basolajaran, Bardaola (Baranbio) Bardiaran (Lezaun) *Bardaolaran aurkeztu ditu, "Barda, euskarak mantendu duen jatorri ezezagun antzinako hitza” dela esanez. Horren jatorriari buruzko hipotesia egingo dut.

Nire ustez ez du loturarik honako bi hauekin:
barda (eusk): zuhaitz adar txikia, abarra
barda (gazt): seto o vallado de espinos.

BARDO >BARDA- bilakaera legoke, *ibardo (*ibar-do) izan daitekeelarik jatorrizkoa, eta BARDA *ibardo-ara. Ez dago azaldu beharrik –DO atzizki handikaria dela, nire ustez ASSO-TO-DO ildokoa.

Andia/Urbasan oso toponimo garrantzitsua da Bardoitza eta Bardoiza (agian *ibardo-itza)

Bardas (Karrantza y Lanestosa) izena ere horretarikoa izan daiteke, baita
*Bardogaran (bortal de) 1763 (Gordexola); eta Barguti 1666 (Gordexola) *ibar-guti litzateke, “ibar txikia”.

Hona hemen BARDO toponimoaren saileko batzuk:
ZALABARDO eta BARDALLUR (Ebro aldean)
Bardeak (?)
BARDOS (Mend Pirin)
Bardegui (valle de, Aragoe)
Eta akaso IBARDIN mendatea (Lap) *ibardo-ain (Cf. Andoain >Andoin), *ibar-din ez bada.

-DO atzizkiaren lekuko bat Arando litzateke (Urduña mendatean)
HASIERAKO –i galtzearena indoeuroparren eraginez izan zen, bokal hori hitz sarreran ahoskatzeko zailtasunak zituztelako. Frantzia erdialdean, adibidez, IBARrekin topo egitean, galiarrek BAR pila bat utzi ziguten ibarretan, eta geroago santutu egin zuten ST. IBARD (Cybard ere bada)

(BARGArena hurrengoan, biak batera ez dit uzten eta)

2006-02-20 @ 10:41

Bidaltzailea: nkrtrri [Bisitaria]

Naun-ek galdetzen zuen:

"Bide batez, zer izan daiteke oraindik orain jaso den Gallarraga-Coxola/G-Cojola/G-Cojela toponimoa??"

Ez da bakarrik izango *Gallarragako xola?

2006-02-20 @ 13:05

Bidaltzailea: nkrtrri [Bisitaria]

Gordexolako toponimoekin jarraituz eta hauen (eta beste leku batzuetakoak ere) normalizazioaren harira, ez litzateke bidezkoa Lanzagorta-ren kasuan, Arantzagorta arautzea. Beste kasu batzuetan asmakeri hutsak ikus ditzakegu, "Errotaiega" esaterako.
El Berdugal auzo-izena, Iberdugain bezala ikus daiteke, nondik atera da izen hau? "Berreraiketa Birtuala" da? ala asmakizuna ere?

2006-02-20 @ 13:24

Bidaltzailea: Xabi Zalbide [Kidea]

"Ibardugain" nik uste dut Errotaiegan horren parekoa dela: asmakizun hutsa. Oraindik ez dira zuzendu akats horiek, eta seinaleetan halaxe agertzen dira. Artzineigatik nik inbidiaz begiratzen dut zelan ondoko herrian auzo eta baserri guztien izenak jarrita dauden, baina hala ere argi dago gauza batzuk hobetu egin behar direla.

Bestela, Arantzagorta eta antzeko kasu batzuetan nik uste dut zilegi dela forma zaharra berreskuratu eta arautzea.

2006-02-20 @ 13:35

Bidaltzailea: nkrtrri [Bisitaria]

Huxkeri bat da, baina *Gallarragako xola-rena idazteak, pentsarazi dit "xola/jola/jela" hori, esanguratsua izan litekela, Gordexola-ren izena azaltzeko.

Batzuen aburuz, argi dago "juela" hori, gaztelerak eragindako diptongoa dela, ordea, antzinako dokumentazioan, bakarrik, Gordojuela/Gordejuela agertzen zaigu. Hori kontutan izanda, beste batzuek pentsatu dute, hasieratik, izenaren jaiotzak gazteleraren "marka" bakarra izan duela; -juela- txikigarria gehi izen propioa (Gordon, Gordués, Gordiz...)
Gallarraga-coxola/Gallarraga-cojola/Gallarraga-cojela, bakarrik *Gallarraga-cojuela aldaera faltako litzaiguke frogatzeko, dokumentazioaren bidez (ez bakarrik hipotesi modukoa), jatorrizko forma, Gordoxola/Gordexola izan litekela.

2006-02-20 @ 15:31

Bidaltzailea: Josu Naberan [Bisitaria]

EL BERDUGAL / IBERDUGAIN

Nik ez dakit Muguruzaren proposamena izango den, baina oraingoan nahiko zuzen ibili dela esango nuke (nor da Muguruza? Kantaria, alkatea, alkate kantaria?). Edo beharbada BARDOGARANen beraren aldaera gazteleratua besterik ez da. Edo *Iberdu-garai… Jakin behar ea non kokatuta dagoen El Berdugal hori.

GALLARRAGA-COXOLA/GALLARRAGA-COJOLA/GALLARRAGA-COJELA

Hori ere non kokatuta dagoen jakin behar. Montortxo baten gainean badago, Kukuila –Cogolla –Cojola – Coxola bilakaera izan lezake, ahoskera gero eta leunagora joz.

Gallarragako *xola horretan, zer litzateke “xola”?. ZOLA hitzaren txikikaria? Baina ZOLA “mendi barrenaren” zentzuan Baxenafarroan besterik ez dator. (Gordoxolari buruzko nire iritzia eman nuen: *gordo-ijjo-ola)

2006-02-20 @ 18:04

Bidaltzailea: nkrtrri [Bisitaria]

Bai, ziur aski, ez naiz oso zuhurra izan, eta toponimoaren kokapena begiratu eta gehiegi pentsatu gabe, berehala "nere burua bota dut igerilekura"
Bizkaiko diputazioaren mapa batean, aurkitu dut leku-izena, ez dira, hain zuzen ere, diputazioaren karto-grafiak fidagarrienak, baina bueno...
300 eta 500 metro arteko altueran kokatzen da. Gallarragako maldan, Urtiaga auzo aurrean. Gogora dezagun, Gallarraga mendiak 900 metro baino gehiago daukala, beraz ezin da esan, Gallarragako tontorrean aurkitzen dela.
Maparen lerro-mailak (curvas de nivel, edo) kontutan hartuz gero, ematen du, maldako gune horretan ordoki antzeko bat dagoela.
Guzti hau "ekilibrista"-rena egitea da, eta datu gehiegi ziurtatzeke daude, baina...
Esan nahi nuen ere, mapa honetan, aurkitu dudan toponimoren grafiak, harritu nauela. "Gallarragakojola" ikus dezakegu, beraz ni ez naiz izan bururatu zitzaion lehenengoa :-(
Esan behar da ere, albo alboan "Gallarecogela" grafia topa dezakegula ere.
Ez dakit, zuk proposatzen duzun eboluzio hori, posiblea den, aditua ez naiz eta. Gallarragatik hurbil, Gueñesen, Jandiola parean, aurki dezakegu tontor txiki bat, hain zuzen, "Cogucha" izena daukana. Eta Cucuchas bai, Trapagaranen, bai Barakaldon.
Beste aldetik, agian "behartutegia" izango da, baina "Xola"rekin "Soloa"n pentsatzen ari nintzen, Eibarko "Larrasola" bezala, adibidez. Lehen esaten nuen "Gallarraga-cojola" Urtiaga aurrean kokatzen zela, ba, auzo honen atzetik, muiño batean, "Solazar" aurkitzen da.

Eta amaitzeko, ezeri ezetz esan gabe, El Verdugal hain gardena ikusita (RAE:1. m. Monte bajo que, después de quemado o cortado, se cubre de verdugos o renuevos.) eta kontutan hartzen badugu Gordexolaren hizkuntz-egoera mendean zehar...

2006-02-20 @ 20:56

Bidaltzailea: Xabi Zalbide [Kidea]

Ez alkate ez kantari ;-) Muguruza hori Felix Muguruza da, Laudioko euskara teknikaria, Euskaltzaindiko onomastika batzordeko kidea eta toponomista nahiko trebea eta zentzuduna. Felixek ez du egin "Ibardugain" horren proposamena batetik bere ikerketa-eremua Aiara eta Nerbioigoiena direlako, eta bestetik normalean ganorazko proposamenak egiten dituelako.

Kokapena zehatearren esan behar dizut Barrojaran/Bardojaran/Basolajaran eta El Verdugal elkarrengandik 10 kilometrotara daudela, bata Artziniegako mugan eta bestea Zubieten, Sodupetik hur. beraz, ez da leku bera.

Ibardugain ez dut uste inon dokumentatuta dagoenik, ez ahoz, ez idatziz, ezta hieroglifikoetan ere. Balego baten batek zuzendu diezadala, mesedez, baina uste dut ez nabilela oker. Ez eman buelta larregirik, El Verdugal erdarazko toponimo garbia da. Ez dugu gauza arrarorik bilatu behar ez dagoen tokian. -GAIN hori, gainera, arraroa litzateke Gordexola baten. Naunek lehengo egunean gauza interesgarriak esan zituen -ga(i)n horretaz, esaterako Artziniegako "Egaña" batez (Beste momentu batean komentatu dezakegu, baina esan behar dut Egaña ez dagoela Artzineigan, Tudelan baino, Santa Olaja herriaren gainean).

Kukulla>Cojola hipotesiari dagokionez gaitz egiten zait pentsatzea duela oso gutxira arte euskalduna izan den inguru batean egonda halako eboluziorik gertatzea. Leku hau Okondoko mugan dago, eta Barrenengoak Galbarragakojola, Galbaragakojola eta Galbarrakojola aldaerak baino ez dakartza, "mendi" eta "aresti" bati erreferentzia eginez, baian ematen du Gallarragakojola izan behar duela. KO horrek destinatiboa ematen du, nire ustez, baina ezin seguru esan. Ez eman buelta gehie

2006-02-20 @ 21:06

Bidaltzailea: Gastiz [Bisitaria]

Lohi izenaz eta -doi atzikiaz, ez dira garai berekoak, lehenik *do(h)i izena, atzizkia bihurtzean -doi egiturari eutsi zion baina dohi izenak aldaketa jaso zuen, oso arraroak baitita d- hitzak: *dohi> lohi. Hori guztia Mitxelenak ederki azaldu zuen, eta hipotesiak plazaratu baino lehenago komenigarria litzateke jakitea aztergai dugunaz idatzitakoa, lan alferrikako ugari saihestuko genukeelako.

Azpeitia, Azkoitia izenez, oso erraz analizatzen dira, kokapenaz eta ideiarik ez, baina leku izenetan ohikoa izan daiteke lekuaz mugitzea edo eremua handitzea, edo txikitzea... Bestalde bitxia da inoiz ez agertzea *Arizpeitia, et abar. Zure hipotesiak nahasten du lehen nahiko argi zegoena, besterik ez. Ariz- batzuk izan daitezke haritz-etik eratorriak, baina Basaurikoa, aldiz, ez. Baina horrek ez du ahalbidetzen hango eta hemengo Ariz- leku izenei bestelako etimoak proposatzeko beharra izatea. Ariz-> Aiz- bilakaera aski berria da, zure zure zerrendakoak nahiko zaharrak badira, ezin zure multzoan sartu, kronologia hitza ez da apaingarri hutsa.

Astobitza, hatx + hobi +-tza edo asto + hobi + -tza, ez dago *auz- delakoaren beharrik. Eta besteentzat, Azkue eta abar, haitz onargarriena da.

Zerrendak egitea oso erraza da, baina horiek banan banan aztertu eta etimologizatu behar dira. Azagra, adibidez, jatorri arabiarreko izena omen da.

2006-02-21 @ 11:47

Bidaltzailea: naberan [Bisitaria]

GALLARRAGAKOXOLA edo GALBARRAGAKOJOLA

Xabik buelta gehiegi ez emateko dio, baina interesgarria deritzot XOLA hori (azken osagaia hori bada) gehiago aztertzea. Enkarterrik dioenez, Gordoxola izenaren gakoa eman dezakeelako.
Pasatzen al da errekaren bat leku horretatik?

ASTO eta abar

Astobitza, Astoreka, Astolarra/Astelarra eta beste “asto” asko dira. Eta ASTO hitza ere ez da ahaztu behar (animalia; zurezko euskarria; artaburuak garautzekoa). Horiek denak ulertzen dira *auz-to etimoarekin. Ostera, zuk dakartzazunak (hatx + hobi, asto + hobi) zentzu gabekoak dira. Nik nire ahuleziak izango ditut, baina jabetu naiz zuk semantikari oso garrantzi gutxi ematen diozula. Berdin Azkoitiaren kasuan ere. Leku-izenak oso mugikorrak omen dira. Nire esperientzia bestelakoa da: lekuaren deskribapen zehatzak dira.

Badakit Mitxelenak zer dioen, baina dohainezkoa eta arrazoibakoa deritzot LOHI *dohitik eratortzeari. (Eta ez didazu erantzun LO(H)IDI zelan esplikatzen den hipotesi horren arabera)

2006-02-21 @ 19:15

Bidaltzailea: Xabi Zalbide [Kidea]

Josu, buelta larregirik ez ematearena ez dut esan GALLARRAGAKOJOLA toponimia dela eta, "El Verdugal" toponimoaz ari nintzen.

2006-02-21 @ 19:33

Bidaltzailea: Gastiz [Bisitaria]

'Asto' abere izena ager daiteke Astobitza, Astolarra izeneko lekuetan. Astorekan ez dut uste, hor -eka baitago, eta antzekotasun nabarmena du Asturika antzinako izenarekin.
Ez dira beharrezkoak *auz-to forma miragarriak.

Semantikaz, leku izenek izan dezakete harreman zuzena lekuarekin (bere ezaugarri topografiko eta abarrekin) edo ez. Artaza leku izena azaldu daiteke artoak zeudelako edo arteak, edo lur jabea Artaza deitura zuelako, lekuak ez digu zuzenean ezer esaten.

Lohi-ren kasuan, ulertzen duzu nahi duzuna, kronologia hitz garrantzizkoa da kontu honetan eta beste askotan. Lehenik, *dohi hitza egongo zen, gero bi bide hartu, hitz askea eta atzizkia. Hitz askean aldaketa jaso zen d- zena l- bihurtu (paraleloak badaude), eta atzizkiak eutsi zion forma zaharrari. Lohidi sortu zenean, lohi hitz askea zegoen eta -d(u)i atzizkia, horiek konbinatu eta alehop! Lohid(o)i leku izena sortu.

2006-02-24 @ 16:27

Bidaltzailea: josu naberan [Bisitaria]

LOHIDIren kasuan hizkuntzaren kronologia. Ondo da. Baina hori ez da izango nahierara erabiltzekoa, ezta? Adibidez, Saratxo/Santxoren kasuan ez zitzaizun otu aipatzea, Saratxo zergatik kontserbatzen den esplikatzeko.

ASTO “aberea” ez dut uste halako ugaritasunez ager daitekeenik leku-izenetan. Hona hemen ASTO/ASTA- izenen adibide batzuk (Euskal Herrikoak eta Pirinio ingurukoak, huurenez hurren):
ASTOBITZA (mendialdean), Astuieta, ASTOAGA (itsas goienean), ASTOBIETA (montorrean), ASTOREKA (LAR, goienean), Astabide (MAR, maldan)
Astakurutze (DUR), ASTAU (Granges d´), Astazan (pic d´), Astazou (pic), Astos (valle de), ASTUGUE, Astós (valle de, Aragoikoa), Astun (Valle de), ASTOLL, ASTON

Gehien-gehienak (agian denak) goruneak dira (*auz-to), eta ez gure astoak.

2006-02-27 @ 09:51

Bidaltzailea: naun [Kidea]

Toponimoetan hain sarritan izaten diren aferesiak, Euskal Herriko mendebaldeko hizkeren bereizgarriak al dira?

Hitz hasikerako bokala sarritan galdu da gure inguruko toponimian. Askotan bokala ez da erabat galdu, eta bi aldaera entzun daitezke, lehian.
Hona hemen adibide batzuk, konparazio baterako:

- Hasierako a- bokalaren galera:
Letxuriaga (Aretxuriaga, Gueñes), Sordóiga (Azordoiaga, Alonsotegi).
- Hasierako e- bokalaren galera:
Errecaguren (1785), Recaguren, monte (1624), Recauren (1785) (Gordexola); Leskúren / Eleskúren, Rekagúren, Rekálde, Rekorkíllo (Gueñes); Gía (Egia, Artzentales); Gíluz (Egiluz, Gueñes), Rekilun (Zuhatza); Las llosas de chabarri (1562), Chabarri de urrutia (1596), Chabarri (1596), Chabarria (1596) baina Hechabarri (1563), So echebarria (castañal) (1637), Echebarria (1799) (Gordexola); Txábarri, Txázar, Txábes, Txegúren (Gueñes).
- Hasierako i- bokalaren galera:
Dubalza (1563-1591) / Idubalza (Gordexola); Narrito de retastui (1638), La orta a la vista de ñarrito (junto a lecubarri) (1644), Narrito mayor (1662) baina Iñárritu (1697) (Gordexola); Sunza de arriba (1584), Sunza de abajo (1613) baina Isunza (1878) (Gordexola); Susquiza (1591), Isusquiza (1644-1799), Isusquiza (tejera) (1759), Isusquiza de abajo (1767) (Gordexola); Iturreta (1557), Iturreta (1602), Turreta (1635), Fuente de iturreta (1824) (Gordexola); Ibarguti (1635), Barguti (1666) (Gordexola); Turrioza, Túrrega / Itúrrega (Gueñes), Nórza (Gueñes) baiña Inorza (Aiara).
- Hasierako o- bokalaren galera:
Las Barrietas (Olabarrieta, Gueñes); Labarrieta (Sopuerta); Olabarrieta (1583), Labarrieta (1594) (Gordexola).
- Hasierako u- bokalaren galera:
Xardi (1604), Usardi (Gordexola)

Horra berriz, nire zalantza: Toponimoetan hain sarritan izaten diren aferesi horiek, Euskal Herriko mendebaldeko hizkeren bereizgarriak al dira?
Honi loturik, toponimo eta deitura batzuek gorde duten azentuera, gaur egun, nabarmena egiten zait, gaztelaniaren azentueratik urruntzen direla iruditzen baitzait. Azentuera berezi horrek sortuko zituen aferesiak eta sinkopak: Aránzazu, Askárai, Belósti (Beláustegi), Beráskola, Gallárreta, Gárate, Iñárritu, Isúskiza, Itúrreta, Landáburu, Larrínaga, Makóti (Makótegi), Sarmína (Sagarmínaga), Txábarri (Gordexola), Amézaga, Astóbiza, Gallár(ra)ga, Iórgi (Iórigi), (I)túrrega, Lánbarri, Las Járretas (Lejárreta), Mikólta (*Mikóleta), Otxándoti (Otxándotegi), Santxósolo, Sarátxaga, Txábarri, Zeríbai (Gueñes), Gomésti (Goméstegi), Ulíbarri (Okondo), Arétxaga (Zalla), Sasíburu, Alonsótegi… edo Únzaga, Úreta bezalakoabizenak.
Hala eta guztiz, gero eta sarriago entzuten dira bestelako azentuera duten hauek: Gallarrága, Goikuría, Iñarrítu, Saratxága, Unzága, Uréta, Zeribái…

2006-02-28 @ 16:24

Bidaltzailea: Xabi Zalbide [Kidea]

Etimologiakeriatik alde eginda (eskertu egiten da, zinez) oso fenomeno garrantzitsu bi nabarmendu ditu Naunek.

Iruzkin txiki batzuk besterik ez, ez daukat eta askorik gehitzeko: Hitz hasierako aferesia erdararen eraginatzat jo izan da, baina daukan hedadura geografikoaren argitan baliteke ezaugarri dialektal baten isla izatea, noski. Azentuaren kontua ere gure inguruko toponimiaren gauzarik nabarmenetako bat da (hori eta azentu horren ondorioz sortu diren fenomenoak Naunek esan duen bezala). Gainera, uste dut gure azentu honek bat egiten duela beste eskualde batzuetako azentu-moldearekin, hau da, jatorrizko euskal-azentuaren isla dela.

Ezaugarri sorta dotorea eskaintzen digu toponimiak, ikerketa polit bat egiteko modukoa ;-).

2006-02-28 @ 16:45

Bidaltzailea: Gastiz [Bisitaria]

Lehengo astean erantzuteko asti handirik ez eta ahaztu zitzaidan iruzkinen bat gehiago jartzea.
Asto hitza(k) *auz-to formarekin azaldu z(it)uen. Baina, ohi bezala, arazo bat dago, zuberera zaharrean arsto aldaera agertzen delako. Eta ezin ahaztu Bizkaiko Astrabudua leku izena. Agian ‘astoaren burua’ esanahia du, asto-ren forma zaharra arsto bazen, metatesia izan zela eta arsta-> astra- + burua, bi dardarkari hitz batean agertu eta disimilazioaz, *Astraburua> Astrabudua.
Bitxikeriak bitxikeria, Azkuek proposatu zuen asto izenerako (h)arz-to, ‘hau da, hartz txikia’. Diferentzi aurkitu daiteke hartzaren eta astoaren arten, baina ezerezean geratzen da *auz ‘altua, handia, parekoa (bezalakoa)’ + -to-ren aldean.

Lohi eta -doi-rena azaltzeko, muga kronologiko asmatuak jarriko ditut:
k.a. 10000 urte: *dohi hitza zegoen.
k.a. 5000 urte, banaketa gertatzen da, batetik *dohi izena, bestetik *-do(h)i atzizkia.
k.a. 2000 urte, aldaketa gertatzen da, d-> l-, eta *dohi> lohi bihurtzen da. Baina -doi atzizkiak ez du aldaketarik jasotzen atzizki gisa dagoelako eta orduan, ez dago inoiz hitz hasieran.
Geroztik bi forma ditugu, bata lohi izena da, ‘gorputz, lokatz’ edo dena delakoa esan nahi duena, eta bestetik -doi, ‘multzo’ esanahia duela. Orduan leku lohitsu bat izendatzeko lohi izenari -doi atzizkia jarri eta *Lohid(o)i dugu. Hiztunek bi forma dituzte, bata izena, bestea atzizkia, jakin gabe biek jatorri bera dutela.
Azkenik, Mitxelenak ikerketan lotura antzematen du, formaren antzekotasuna, bilakaera posibleak, eta lotura izan daitekeela idatzi. Ondokook ez dugu inolako arazorik aurkitzen; Naberanek bai, eta doi-ren etimo berria aurkezten du, Mitxelenarena aipatu/kritikatu gabe. Harenak arazo bat baino gehiago ditu: atzizkiaren aldaera jatorrizkoa -doi da, bi silabakoa, sudurkariaren aztarrenik gabekoa, ahaztu gabe alde semantiko handia dagoela.
Gero jarriko digu berak bazekiela Mitxelenak idatzitakoa, baina aipatzea ere ez zuen mereziko, Errenteriakoak latin-erromantzerako joera oso nabaria zuelako.

2006-03-01 @ 13:36

Bidaltzailea: Gastiz [Bisitaria]

Saratxo da Saratsu-ren aldaera erromantzetik igaroa. Ez da kronologiaren beharrik. Saratxo horrela gorde da sara-> san- bilakaerarik ez dagoelako.

Astobitza, Astobieta, oinarri bera, *astobi-.

Astoreka, egungo Astorga zeina lehen Asturica zenarekin antzekotasun miragarria.

Astabide, bai, 'astoen bidea', eta Asatamalda, izan bada. Mandabide ere omen dago.

Toponimoen aferesia, agian euskara galtzearekin loturik egon daiteke. Baina azentuaren aldaketa, zalantzarik ez, erdarari egotzi behar zaio (neurri handian). Oso nabarmena da, Olábezar eta besteek jasotzen duten azentu aldaketa, fenomeno ohikoa da, ezagunak dira Beasaín eta parekoak.

2006-03-01 @ 14:11

Bidaltzailea: naun [Kidea]

Nik esango nuke gaur egun galtzen ari den azentuera zahar horixe izan dela toponimoetan aferesia eta sinkopa bilakaerak eragin dituena.

Gaur egun nahiko sartuta dagoen "gaztelaniaren pareko" azentuera berriarekin ahozkatuta, berriz, guztiz ezinezkoa i