Kokatuta dagoen lekuagatik eta historiak izan dituen gorabeherak direla eta, Artziniegako hiria eta kontzejuak toponimia aldetik eremu “mistoan” daude, eta horrek ondorio bat baino gehiago dakar. Agerikoa denez, toponimoen ikerketa interesgarriago bihurtzen du, historia linguistikoan arakatzeko tresna ezin hobea; baina, horretaz gain, baditu beste alde “problematikoagoak”: adibidez, sarritan leku-izen bat normalizatzeko orduan kasu berezi eta bitxien aurrean egon gaitezke. Horixe bera gertatzen da La Hormaza izeneko gaur egungo auzoarekin.

Egin dezagun bisita txiki bat auzo hau azaletik behintzat ezagutzeko.

La Hormaza auzoa Artziniegako hiriaren herrigunetik hegomendebaldean kokatzen da, Angulo eta Burgosera doan errepidea hartu eta metro gutxira (batzuek beharbada hobeto ukertuko duzue non dagoen txerriki eta odoloste fabrika bat hantxe dagoela esaten badut). Izenak behinola nahiko zabala zen paraje batetik datorkigu. Auzoa eta inguruko lur-sailez gain, La Hormazak egungo Jauregia/El Palacio auzoaren zati bat ere hartzen zuen, bai eta azken urteotan txalet eta etxe berriez josi diren soloak, errepidetik iparraldera Arteko Santutegira doan bideraino. Beheko irudian azken eraikuntzak egin baino lehenago eremu horrek zuen itxura ikusi daiteke: argi antzematen da zelan urbanizazio berriak eginda dauden, antzinako egitura apur bat eraldatuz, baina artean argazkia egin zenean erraza da asmatzea lekuak antzina zuen itxura eta soroak non zeuden. Egungo argazkia ez zen hain polita izango, tamalez.

Esan bezala, La Hormaza izenak badu atzean zerbait komentatu eta deskubritzeko. Lehenengo eta behin, deigarria da Hormaza/Ormaza/Ormatza toponimoa eta beste aldaera batzuk euskal zein erdal toponomomastikan agertzen dela. Hala nola, Burgosen eta Cantabrian oso ugaria da toponimo hau (Burgoseko herria ere bada), baita Enkarterrian ere -zenbaezinak dira hormaza berbak inguru horietan ematen dituen toponimoak. Euskal Herriko eremu –historikoki- euskaldunean, berriz, Ormatza eta eratorritako toponimoak ezgaunak dira, adibidez, Uribe Kostan (Getxon eta Bakion). Toponimo hauen guztien jatorria berba berean dagoela ematen du, latinezko formacea berban hain zuzen ere. Berba honen esagura “hesi bat egiteko harrizko horma” da (pared de tapia), gutxi gora behera. Euskaraz, baliteke etimologia horma+tza izatea, hots, “horma asko dagoen lekua”. Ezin baztertu daiteke etimologia hau baina nire ustez zuzen-zuzen eratorri zen latinezko berbatik.

Hormaza behinola berba generikoa zen, hau da, horma-mota zehatz bat deskribatzeko erabiltzen zen gaztelaniaz, soloak ixteko balio zuen horma bat. Esangura hau ezin hobeto txertazen da Artziniegan izendatzen duen lekuarekin; izan ere, antzina inguru hori guztia llosa handi bat zen, barruan solo edo pieza batzuk zeuzkana, hainbat jaberekin; llosa handi hori hormaza handi batez hertsirik zegoen. Horra izenaren jatorria, argia eta garbia gure herrian. Berba generiko hori mugatzeko, berezi bihurtzeko erdarazko artikulu femeninoa dugu ondoan: La. Eta ez da kasu honetan gehigarri hutsa, horren bidez baita toponimoa toponimo, nire ustez, gazteleraz sortutako izena delako. Artikulu horrek bereziten du hormatza hori egin zitezkeen beste hormatzatetik. Jaso ere beti jasotzen da, ahoz eta idatziz, artikuluarekin. Inguruko herrietan ere (Soxogutin edo Cirionen kasu) bada toponimo hau, artikuluduna beti ere. Retes de Tudelan honekin zerikusia duen beste izen bat dugu, Ormazuela, hau da, hormatza txiki bat.

Zilegi da, hortaz, Artziniegako La Hormaza, jatorria gora behera eta euskal toponomastikan jasotzen dela aintzat harturik, euskararen arauen arabera normalizatzea, Hormatza ontzat ematea, ala, ostera, eutsi egin behar zaio gaurdaino izan duen formari eta toponimoa sortu zen hizkuntza gogoan izan behar ote da?

Ez da kontu erraza, baina uste dut argumentu sendoak daudela erdarazko toponimotzat jotzeko.