Bejondeizula!
Bazen garaia, bai, gai honetaz diharduen gune bat aurkitzeko.
Oraintxe aurkitu dut, Interneten saltseatzen ari nintzela.
Begiratu bat bota diot, oro har, baina patxadaz irakurri beharko ditut orain arte ateratako mezu guztiak
Zorionak, benetan!
Bide batez, orain dela lau urte inguru idatzitako artikuluxka bat paratu dizut, beharbada interesatuko zaizu eta:

“Euskal Herriko ipar-mendebaldeko euskerea.

Euskal Herriko hegoaldeko lurrak menderik mende joan dira erdalduntzen, eta, prozesu horren ondorioz, Arabako eta Nafarroako lurralde zabaletan euskerea guztiz galdu da eta lurraldeok erdaldun bilakatu dira denporeagarrenean. Hori bilakaeraori zelan gertau dan sarritan aztertu da. Behin baino gehiagotan aitatu dira hango eta hemengo datuak: noiz galdu zan euskerea Tafalla inguruan, holako agiriaren arabera XVI. mendean Nafarroako zeintzuk herri ziran euskaldun eta zeintzuk erdaldun, Erriberan toponimo euskaldunik badagoan, Gasteiztik eta Iruñetik pasau ziran bidaiariek zer ikusi eben, ze berbakera eukien hango urietako lagunek... Gitxiago egin da berba, ostera, Euskal Herriko ipar-mendebaldeko lurren ganean eta, beraz, gitxi dakigu jakin bertan gertautakoaren ganean: noiz eta zelan ezkutau ete zan euskerea Bizkaiko Enkarterritik –Enkarterriko ekialdetik behinik behin–, Meatzaldetik, Ibarrezkerretik edota Bilbotik bertatik?, noiz ezkutau zan Arabako Aiara ibarretik, Amurrio aldetik, Artziniegatik eta Laudio ibarretik?.

Zoritxarrez, ez dogu barri askorik euskereak gure aldean noiz arte iraun dauen eta zelan joan dan amatetan jakiteko. Beharbada, Koldo Mitxelenak inoanez, Euskal Herriko beste alderdi batzuetan baino barri gitxiago dakigu. Lekukotasun askorik egon ez, baina hainbat eritxi ibili dira hortik eta hemetik, zabal-zabal, aztergai dogun alderdiaren euskalduntasuna dala eta ez dala. Askotan entzun dogu Enkarterrin aspaldi-aspaldi galdu zala euskerea, antxineko denporetan, antigoaleko urteetan. Beste batzuekandik entzun dogu ezin leiala jakin Enkarterrin euskerea inoiz berba egin dan, segurantzean sekula ez dala euskeraz berba egin Enkarterriko lekurik gehienetan. Era berean, sarritan entzun dogu Enkarterriko toponimia gehiena guztiz erdalduna dala.

Baina badira, izan, bestelako eretxiak eta hainbat lekukotasun. Toponimia eta onomastika ikertzen jarduten dau Mikel Gorrotxategik. Harek askotan gomutarazo deusku zabal-zabala dala Enkarterrik beteten dauen eremua, menditsua, bakartua eta gorabehera askokoa. Halan, bada, ezin bardina izan goitik beheraino: eremu baterako balio dauena guzur bilakatzen da sarri askotan beste muturrean. Halandaze, Enkarterriko mendebaldeari begiratuz, Enkarterrin euskerea jatorra ez dala eta betidanik gaztelaniaz egin dala berba dinoe batzuek. Gorrotxategik azaldu deuskunez, ahaztu egiten dabe horreek Enkarterriko ekialdea. Ahaztu Gordexola, Gueñes, Galdames edota Zalla ibarrak be Enkarterrin dagozala, eta ibar horreetako leku-izen asko eta asko euskerazkoak dirala. Ahaztu, bada, ibar horreetan sasoi baten bizi izan ziranak euskeraz egiten ebela berba.

Enkarterriko sartaldea eta sortaldea argi eta garbi banandu geinkez.

Enkarterriko alderdi horreen bien arteko desbardintasuna sarri-sarri aitatu izan dabe batekoek zein bestekoek. Esaterako, Alfonso Irigoyenek inoanez, Enkarterriko mendebaldean, gehienbat, Karrantzan, Artzentalesen, Turtziozen, Lanestosan eta Somorrostroko alde baten, gaztelania zan jaun eta jabe antxinatik; antza, aspaldi-aspaldian ezkutau zan euskerea horreetatik lurretatik. Ostera, bestela egozan kontuak Zalla eta Galdamestik ekialdera, Barakaldo, Gordexola, Gueñes, Zalla eta Galdames arteko eremuan: horretan aldeorretan euskereak indar gehiago euki eban, eta horko biztanleek orain dala gitxi arte erabili eben euskerea. Eta ezagun-ezagun da hori mugaori toponimian, auzoak, soloak, mendiak eta ibaiak daukiezan izenetan: Enkarterriko mendebaldean urri-urriak dira euskal toponimoak; ekialdean, ostera, sano ugariak. Guztiz argigarria da ondoko pasartea, J. I. Homobonok idatzirikoa, Meatzaldeko eta Enkarterriko sortaldeko herriak aztergai dituana:

«El sector comprendido entre los ríos Nervión y Cadagua presenta un absoluto predominio de la toponomástica vasca. Al otro lado de este último, el término municipal de Barakaldo y zona aneja de Güeñes acusan una neta prevalencia de términos euskéricos. Más al Oeste, el Valle de Trápaga, San Pedro de Galdames y Ortuella aún cuentan con una elevada densidad toponímica vasca. Pero ya en Abanto-Zierbena, resto de Galdames, Sopuerta y Muskiz predomina absolutamente la toponimia románica, encontrándose las persistencias euskéricas muy desdibujadas. Sin embargo, la toponimia vasca rebasa el límite provincial por tierras de Castro Urdiales, con mayor presencia en su zona minera.».

Antzekoa da Koldo Zuazok 1999. urtean argitaratu eban “Mendebaleko euskara zaharraren gutxi gorabeherako mugak” izeneko mapeak erakusten dauen mugea. Gorrotxategiren ustez, toponimian holako arrasto sakona itzi eban hizkuntza-mugearen arrazoietako bat Castrotik Gaztelarantz joian galtzada erromatarra izan zan: Balmaseda zeharkatu, Zalla albo-albotik igaro, Avellanedako Batzar Etxe aurretik segidu, eta, Sopuertako ibarra pasauta, itsasalderantz joten eban antigoaleko bidea. Errotuago egoan euskerea bide horrek marraztuten dauen mugatik ekialdera.

Lehen esan dogunez, Artzentales eta Turtziozen euskerea aspaldi galdu zala emoten dau, eta Karrantzan, beharbada, erromatarren sasoietara joan beharko genduke atzera. Alde itzela Enkarterriko ekialdeagaz konparauta: Gorrotxategiri jarraituta, Gordexolan euskerearen galerea XIX. mendean gauzatu zan, Gueñes, Zalla eta Galdamesen, apur bat lehentxuago, eta Alonsotegin eta Barakaldon XX. mendean galdu da. Gorrotxategik dinoanaren harian, lekukotasun batzuk topau doguz. Ikusi daiguzan horreetariko batzuk:

XVIII. mendearen amaieran eta XIX.aren hasikeran, Galdamesen eta Gueñesen, behinik behin, baziran euskaldunak.

Baina hil-hurren genduan euskerea, azken hatsetan. Hortxe eukan euskereak mendebaldeko mugea. Esaterako, Mexikon bizi zan merkatari batek, jatorriz Galdamesko Allende auzokoa zanak, eskolea egin gura izan eban bere jaioterrian, eta, halandaze, 1753an, diru-kopuru bat itzi eban testamentuan xede horretarako; baina baldintza hau ipini eban: «con maestro de primeras letras que sepa la lengua bascongada». Truebaren arabera, XVIII. mendearen akaberan, Galdamesko eta Gordexolako hainbat auzotan, galtzadetatik urrin egozan horreetan, euskeraz egiten zan berba. Eta Truebaren antzera, Ladislao de Velascok dino ze 1780. urtearen inguruan Galdamesko eta Gueñesko auzo urrinetan, Barakaldogaz muga egiten eben horreetan, euskeraz egiten ebela berba. Labayruri jarraituta, XVIII. eta XIX. mendeen artean, Galdames eta Gueñesko auzo batzuetan euskeraz egiten zan berba, baina apal-apal ebilen euskerea, ezin apalago: «La parte encartada en que todavía en este siglo XIX se ha hablado el bascuence es Baracaldo, y en la que agonizó á fines del pasado XVIII y principio del presente XIX, Galdames y Güeñes en algunas de sus barriadas».

Gordexolan be gitxi ziran orduko euskerea ulertzeko gauza.

Gordexolako abade batek, Aretxederra izenekoak, Gordexolaren ganeko argibideak bialdu eutsozan Tomas López izeneko jaun bati 1794an, López hori Espainiako mapea atontzen ebilen eta. Besteak beste, hauxe esan eutson Aretxederrak Gordexolako herritarren ganean: «Todos son de apellido vascongado pero la lengua bascongada ay muy pocos que la entienden». 1850. urtearen inguruan hil ei zan Gordexolako azken euskalduna: Simona Unanue, Beraskola eta Idubaltza mendien artean dagoan “Dubalza” baserriko alabea.

Halan, bada, euskerea Galdames, Gueñes eta Gordexola aldetik ezkutau zan, baina ingurumarietan, Okondo eta Aiara aldean, Alonsotegin eta Barakaldon, bizirik iraun eban hainbat urtetan. 1865. urtearen inguruan, ondokoa idatzi eutson Bonaparteri Aita Uriarte arrigorriagarrak, printzeak hizkuntza-mapea egiteko behar eban informazinoa emonez:

«He averiguado con toda exactitud cuantas preguntas me hace S. A. para el Mapa lingüístico. En Baracaldo los barrios de Regato y Retuerto son enteramente castellanos y es muy raro que en éstos se hable bascuence; pero en los otros cuatro que son: Beurio, Burceña, Irauregui y Landaburu la gran mayoría es bascongada, por que poseen ambas lenguas, y solo algunos muy jóvenes no saben bascuence. En el barrio de San Vicente la mayoría es castellana, aunque también hay bastantes bascongados. Olaveaga y Deusto con Zorroza son también bascongados, aunque se habla mucho castellano. La Campa y Las Arenas, que son tres casas, son bascongadas. Por la parte de Arrigorriaga el castellano está reducido a la población reunida con Bilbao, que son: Achuri y Bilbao la Vieja, de consiguiente todas las barriadas por las que me pregunta, como son: Bolueta, Venta Alta, Madariaga, Aguirre, Artundua, Illumbe, e Ibaizábal son enteramente bascongadas.».

Ladislao Velascok 1879. urtean jaso eban Barakaldoko itzal handiko gizon batek, 85 urtekoa berak, ondo gomutan ebala, bera haurra zala [1800 aldera], euskeraz egiten ebela berba Galdames eta Gueñesko auzotarrek, Barakaldo ondoko mendialdeetan. Gure alderdiko lagun zahar askok sarritan autortu deuskue euskaldunak dirala euren inguruko leku nagusien izen zaharrak. Euren gomutan be bizirik dago pentsakera hau, ez zala hain antxina euskerea handik ezkutauko.

Alonsotegiko barriemoile euskaldun batek -Engrasi Etxebarria artibarrak- holantxe esan euskun 1997an:

«…ba, emeti, Karrantzati gora, ta berantza, berantza, berantza… Se au dana ise san euskaldune. Ba, Gordejuelako etxaldea'' danak, ba, dires: Iñarritu, Arzuria, Aretxederra… guria da Isuskiza… Lekubarri… Danak euskaldunek. Baserrik danak euskaldunek. O sea, Gordejuelan aurreko denporetan danak euskaldunek. Ta gero asi sen galduten da galduten… Galdu san bai. Galdu senean asi sian emen minak eta, bearren eta… Altos Hornos eta. Jendea etorri san kanpoti. Danak erdera ta… ala… Ya lastimea da galdu deitela euskerea, ain polite…»

Horrenbestez, argi asko dakigu, behintzat, euskerea bizirik egoana sortaldeko Enkarterrin, eta ez hain aspaldi ganera.”

Egun on!

Eskerrik asko artikuluagatik, benetan interesgarria da, batez ere Enkarterrietako euskararen azken lekukoak ederto biltzen direlako. Oso interesgarria begitantzen zait Artibako kontua, eta ikusten dudanez zeu ingurukoa zarela eta ibilia zarela hangoekaz berbetan, galdetuko dizut: nik entzunda daukat Arratitik etorritako euskaldunak direla, duela urte asko baina handik etorri zirela. Hala da? Etorri zirenean Alonsotegin euskeraz egiten al zen? Nire aitaren amama Alonsotegikoa zen (aitak 57 urte dauzka) eta aitak beti izan izan dit bazekiela euskera apur bat, esaldi eta berba asko, baita kantak ere.

Zuk diozun moduan gaitza da sarean arlo honetaz gauza askorik topatzea, eta, nire ikerketetan lagungarri izateko ez ezik, horregatik ere sortu nuen, interesa dugunon iritziak eta ikuspuntuak trukatu ahal izateko, Artziniega abiapuntu hartuta baina inguru hau guztiaz, bere toponimiaz eta historia linguistikoaz jarduteko asmoz.

Ondo etorri eta laster arte! ;-)

Ulibarriren Gutunliburuaren faksimila ikusi ahal izan dut. Amaieran dakar artikuluan ipini dudan testua, eta lehenengo begiradan iruditu zait Barrenengoak z-rekin traskribatzen dituen toponimo batzuek s daramatela jatorrizkoan. Ondo aztertzen dudanean ipiniko dut transkribapena.

Benetan, pozten naiz, Xabi, lortzen ari zaren errekonozimenduz.
Eskertzea, ere, Neu-ri egin diguten bere ekarpenaz.
Ea, zeure blog den honek, gero eta partaidetza gehiago lortzen duen, eta aldi berean, EH Mendebaldeko izan liteken euskalkiari, argi haundiago ematen zaion!

Ea egia den eta gero eta friki gehiago elkartzen garen txoko honetan;-)

Neu-k ipini digun artikulua inprimatu dut (oraindik gauzak paperean estimatzen dituenetakoa naiz) eta benetan oso interesgarria da, eta ederto idatzia, gainera.

Iraganeko euskalki horri uste dut argi apur bat ematea lortu daitekeela, edo behintzat izan zuen hedapenaren eta ezaugarrien zantzu batzuk agertuko zaizkigula toponimoetan islatutako fenomeno linguistikoak aztertuta.

Horixe baietz!
Mendebaldeko ezaugarriak toponimian agertzen dira, duda barik.
Esate baterako, bilakaera fonologikoak eta aldaera lexikoak eta lexikoa bera ere bai. Adibidez, honelakoak:

Mendebaleko ezaugarriak
(1) -a + a —> -ea (> -ia, -ie…) bilakaera. Top.: Otaola/Otaolea
(2) -e —> -a bilakaera: Gaztelaniaz, oraindik hauek erabiltzen dira: “chirlora” orok. ‘txirlorea’, sarda orok. ‘sardea’ hitzak....
(3) —> eta —> bilakaerak.
(4) -au- —> -eu- bilakaera: eurrera ''áurrera'', geur ''gaur'', geusa ''gauza''
(5) /i __ bokal/ arteko z > s > x bilakaera.
(6) ‘Vj + z & tz’—> ‘V + x& tx’ bilakaera. Hau da: haize —> aixe —> axe; hareitz —> areitx —> aretx, urritx, elixa, lixar...
Top: Aretxaga, Aspuru, Aspurugoiko
(7) -txo- txikigarria aukera bakarra.
(8) Aldaera lexikoak:
- uger ‘igeri’, ule ‘ ile’,uri ‘hiri’: Top: Urizar, Ulibarri, Uribe moduko toponimoak:
- gan(e) ‘gaiñ’: Top.:Ganekogorta, Ganzabal
- garri ‘gerri’
- *-ani > -aiñ egin daben arraiñ, usaiñ, saiñ (eta basosaiñ, umesaiñ tankerako eratorriak)
-d- dauken bedar, edur, idar, sidar (orok. ‘belar’, ‘elur’, ‘ilar’, ‘zilar’): ''sekulebederra'' aldaera, Bedarbide moduko toponimoak.
- n- daukan narru, nasai (orok. ‘larru’, ‘lasai’): ''kakanarru'' aldaera.
- asur ‘hezur’: Top.: Ametxazurra toponimoa
- burdi ‘gurdi’
- burdiña ‘burdina’
- gastai ‘gazta’
- keixa ‘gerezi’: Kerexeta, Kerejeta moduko toponimoak
- kipula ‘tipula’
- txarri ‘txerri’: charri, charriboda aldaerak
- barri ‘berri’: Ulibarri, Txabarrigoiko, Lanbarri
- txixa ‘pixa’: chis, hacer chis aldaerak
- ogixaren) mamiña ‘mamia’

(9) Lexikoa.
- Mendebalean, aran & oka[ra]n bereizten dira: Okaranza moduko toponimoak
- Mendebalekoak dira ondorengoak be:
abade ‘apaiz’: Abatola moduko toponimoak
apurtu ‘puskatu’
gánora : ganorabako aldaera
kerizpe ‘itzal’
odoloste ‘odolki’
óste ‘atze, ondoren’
...

Xabi, sekulako lana. Harriturik nago. Segi horrela! Oraingoz, irakurle eta ikusle nauzu.

KepaDi

Kaixo, Xabi. Hemen duzu zure bloga irakurtzen duen beste friki bat. Toponimia kontuetan ez nago oso jantzita eta zure artikuluak (eta iruzkin batzuk ere) oso interesgarriak iruditzen zaizkit.

Bai, Neu, horiek, beste batzuen artean, badira mendebaldeko euskalkiaren (bizkaiera) gaurko ezaugarriak, baina gustatuko litzaidake zehaztea Nerbiotik haratago zeintzuk izango ziren, hor egiten zen euskararen berezitasunak. Zalantzarik gabe, bizkaierekin ezaugarri asko amankomunak eukiko zituen, baina, agian, beste batzuk, ezberdinak izan litezke. Eta euskera hori, gaur egun, desagertu denez, lekuizenak izango ziren lekuko bakarrak.
Xabik, bere artikuluan, ezaugarri batzuk bildu dizkigu; asimilazioak, erorketak, urruti/urrutxi, beiti/bitxi, aga/ega, etabar.

Beste bat datorkit burura; eran¿=?aran, Zallan Muñeran auzoa daukagu, Ganeran eta Grameran, Galdamesko Mendietan, Martieran, Santurtziko antzinako lekuizena. Barrenengoak Eranegi/Aranegi aldaera ematen zigun Aiarako Lezaman, eta Trebiñun (beti esan da, Arabako antzinako euskerak bizkaikoarekin zerikusi haundia zuela) Lejeran, toponimoa aurki dezakegu. Ez dakit, berberaz, hitzegiten ari gara, "Bizkaia nuklear"-rean Naberan, izenarekin.

Beste aldetik, gaur egun, oraindik, euskaldunzahar bakan batzuk geratzen dira Bilbaon bertan, adibidez, Buian eta Larraskitun, Nerbioiko ezkerraldean. Probetxuzko zeozer atera liteke hortik?

Eskerrik asko KepaDi eta Ricardo bisitagatik, eta zorionengatik, noski; ni ere, ezer erakusten baino gehiago, ikasten nabil iruzkin eta aportazioekin.

Nkrtrrik dioenaren harira, esan behar dut nik ere susmatzen dudala halako ezaugarri komunak zeudela "muturreko mendebalde" honetako behinolako hizkeretan. Gaurdaino askorik argitu edo sakondu ez den arren, zantzu batzuk badira, aipatutako -BETXI gisako atzizkiak adibidez (eta urrutxi, barrutxi...) gune mugatuan agertzen dira, hau da, Lezama eta Okondotik Gordexolaraino. Fenomeno batzuk zabalagoak izango ziren beharbada, edota bestelako hedapen geografikoa izango zuten. Blog honetan euretariko batzuk aipatu izan dira.

"ERAN" aldaera hori dela eta, ez dakit ba, pentsatzen jarrita nik beti pentsatu izan dut ARAN-en aldaera fonetiko berria baino ez zela, baina, zu, beharbada forma zaharra da. Aiarako Sopeñako herrietan oso ugariak dira adibideak gaurko ahozko toponimian (Obalderan, Menoieran) baina Barrenengoak aldaera berritzat jotzen dituela ematen du, ARAN formak ere ematen dituelako. Beti bezala, oso gauza interesgarriak planteatzen, Nkrtrri jauna ;-).

Inguruetako hizkera biziak: Larraskitun uste dut jadanik ez dagoela bertako euskaldunik, baina zorionez San Justo Landa, Uzkorta eta inguruotako berbeta oso ondo jasota dago Iñaki Gaminderi esker. Seguru aski hango berbakerak zerikusia izango zuen mendebaldekoarekin. Neu-k aitatu digunez, Alonsotegiko Artiban ere badaude euskaldunak, baina nik entzuna daukat jatorriz Arratiarrak direla. Berak esango digu hobeto, dena dela. Horietaz gain Nerbioi bailarako, Baranbioko eta Orozkoko berbakeretan arreta jartzea ere lagungarri gertatuko litzateke.

En fin, nik uste dut irudi zabal eta sinesgarri bat egin ahal izateko (ahalik eta sinesgarriena bederen) idatzizko lekukotasun guztiak, toponimia eta hizkera bizirik hurbilenak ondo aztertu beharko liratekeela, dena nahasgailu batean sartu eta ontzia bete. Ez da gutxi, ezta?

Gau on pasa

Bai, bai, bai, bloga berotzen ari da!!!
"Eran" harira, ez dut gehiegi ezagutzen Aiarako egoera, baina Enkarterrietan "eran" aldaerak, aspaldian dokumentaturik daude, esaterako "Martieran" 1728 urtean (Carlos Glariak dakarkigu data) eta beste kasu batzuentzat, hori da bere forma bakarra.

Eta, bai, Iñaki Gaminde, eta adibidez, bere "Bilbotarron Euskararen Zuzuan"ek gogarazi dit Larraskituko (bueno, bai, San Justo)euskerarena.

Txorierrin ere Iñaki Gamindek egin ditu hainbat ikerketa, azkenengoa Deriokoa (www.blogari.net/tximintx). Bertako euskara ere mendebaldekoa da, bizirik daudenen artean mendebaldekoenetakoa eta Bilbokoarekin (behintzat Otxarkoagarekin) harreman handiak dituena.

Kaixo Xiber, eta ondo etorri.

Zalantza barik Iñaki Gaminde izan da Bizkai osoan herri-berbakerak ondoen jaso dituena, batez ere mendebaldean (Uribe Kosta, Txorierri eta Bilbo aldean). Bere lanari esker gaur egun desagertzear dauden batzuk ondo jasota eta aztertuta daude. Alonsotegiko Artiban ere ibili zelakoan nago, eta uste dut berak esan zidala jatorriz arratiarrak zirela hango euskaldunak, baina ez nago erabat ziur.

Lastimea da mendebalderagokoak jasotzeko berandu izatea, baina .. zer egingo diogu ba.

EUSKARAREN AZKEN LEKUKOAK: ALONSOTEGIKO ARTIBA AUZOA

Alonsotegiko Artiba auzotako Engrasi Etxebarria Arrotegiren lekukotasuna ekarri nahi dugu orrialdeotara.
Engrasi Alonsotegiko Artiba auzoan jaio zen 1922ko martxoaren 24an, baina gurasoak ez zituen bertakoak: aita Dimako Indusi auzokoa zuen eta ama Zeberion hazita. Engrasi Artibatik Alonsotegiko erdialdera jaitsi zen, eta hor bizi zen aspalditik, Gordexolako gizon (erdaldun) batekin ezkonduta. Haren ahizpa bat, berriz, Artibatik Alonsotegi aldera ezkondu beharrean, Ganekogortaren beste aldean dagoen Okondogoiena aldera ezkondu zen, Ugaldegoikoa izeneko auzora.
Engrasik adierazi zigunez, Artibako baserrietan garai batean hainbat familia bildu ziren eta, denak euskaldunak izanda, honelako ustea zabaldu zen inguruko herrietatik: Artiban artean euskaldunak bazirela, horiexek zirela, izan ere, paraje horietan geratzen ziran azken euskaldun zaharrak. Hala ere, Artiban elkartutako familiak ez ziran bertakoak, baizik eta beste herri batzuetatik (Mallabitik, Dimatik, Larraskitutik, Gipuzkoa aldetik…) bertaratutakoak.
Nolanahi ere, Artibako bertako euskara noiz galdu ote zen ezin jakin arren, gogoan izan behar da Artibatik oso gertu daudela oraintsu –edo orain– arte euskarari eutsi dioten hainbat auzo eta herri: Larraskitu, Begoña, Seberetxe, Buia (Bilbao), Zollo, Basauri, Arrigorriaga…
Era berean, gogoan izan behar da, Aita Uriartek Bonaparteri 1863an azaldu zion ikuspegia: artean, Irauregi auzoko bizilagun gehienak –bai eta Barakaldoko Beurko, Burzeña eta Landaburu auzokoak ere– euskaldunak ziren, eta euskaldun ugari zeuden Barakaldoko San Bizenten, Zorrotzan, Olabeagan, Deustun…
1997ko otsailean honelako pasadizoak kontatu zizkigun Engrasik, euskarak garai batean gure alderdian izan zuen estigmatizazioa eta gutxiespenaren froga. Iñaki Gamindek antzeko egoera aurkitu zuen gugandik oso hur: Bilbo inguruko baserrietako euskaldunengan.

Artibako euskaldunak
«Nire gurasoak eskondu siren Alonsotegiko San Bartolomeko elesan, plasan egosan elesea da antxe eskondu sirian. Da gero yoan siren bisiten, ba, mendire ordubete, Alonsotegiti ordubete… Da andi bajau gentzen eskolara, ba, danok, auso danak, se sian danak euskaldunek. Alonsotegin euskaldunik orduan esan egon, baten bat egosen… euskeradunik ese''bes. Antxe ausoa, lau auso: ba, Malabikoa bat, da nire aite da nire isekoa Dimekoak, Indusikoak, nire ama Seberion asite, ta beste bi, bate gipuskuanue da aren andrea, da beste Malabikoan andrea siran… non esan du?… sera, Larraskitukoak, bai… Da andi bajau sirian eskolara, bajau gitzen dana'' ta ikasi gendun eskolea… Danak, da denporaldi baten amalau eskolara, da alan ikesi gendun, danak ikesi genun, ba, seoser leiduten, eskriiduten da kuentak, eta danok gero defendidu gara. Da bajetan gintzen biderik''pes, atxik atx, biderik''pes…»

Eskolako garaian
«Eskolera saspi urtegas sartu nentzen. Ba, lenengo parbulos egon nintzen urtebetean, saspi urteti sortzire. Eoki gendun maistre ona, Doña Karmen Oleaga, ai! se ona san. Geo oki gendun beste bat Doña Paterna… txarra, txarra kontzelau arte, bai. Ene! senba'' kolpe in''oskun! Bee danoi, danoi, es niri bakarrik… An e neskato batek, ba, berari euskeras geituten gontzen isena, da yo eite''otzien, se maistra san serekoa… bera san Balentziekoa. Ene! senbat palo!… ta erakutzi ese''bes…»

Euskara Alonsotegin
«Alonsotegin dana erderas, euskera, ba, begitu, euskaldunek juntetan garenean be, beste danak dires erdeldunek… Dendan igual iños iños seoser, bee besteak pentzetan doie aurek ite''gausela berbas, da alan erdera danok. Alonsotegin iñok''pe estu iten euskera… Ba Alonsotegin bisi de nie etxeti ur aiste bat, da juntetan garenean kaminoan, erdera. Da euskera iten du beti, an Artibeko ausoakas jutetan garenean. Bilbon be bisi dires batzuk, eta arekas beti in du euskera, beti euskera, arekas be euskera iten du… Baie Alonsotegin es…
(…) beie eskolako umeak''pe urteten doienen eskolati, erdera. Nire nietoak''pe ala esaten do nire erranak, ba, ikastolati (?) da euskeras danak, euskeras autobusean, se es dotzie isten erderarik eiten, da bajetan doie… ipinten doie ankea lurrean da berba ba''pes. Eske len ite''oskun barre euskaldunari, esate''ei''oien, ba, aldeanoak garela, ta ignoranteak garela, ta eser es dakiula euskaldunek eta… bueno, kristonak esate''oskusan! Da alanxe emote oskun, ba, apur bet lotze. Emen isen bagintzen katalanen moduen!… beie emen es, emen guk galdu duu se… bee barre ite''oskun be! Gu bajeta gintzen Artibeti, nebea ta ni euskeras da nire aurrerakoak''pe euskeras, lenengo etziatan, tapa! erderas. Barre ite''oskun eskolan. Esan dotzut, ba, irureun de… isengo gintzen irureun de berrogei-berroitamar igoal danon artean, da ni bakarrik euskaldune…»

Euskara Gordexolan
«Emen Gordejuelan euskera iñok''pe eseuen iten, Saldun bai, Saldun ego''san an gure ausoko bat eskondute… da ori be euskaldune, beie yoate gintzen mesara-ta ta beti erderas ite''genun. Da beste bat egon san es dakit, orti, Gipuskoaldekoa isen sen da, Eulalia. Da arek, bein etorri sen famelie fiestatan etxera ta yoan sirean euskeras, ba, mesarantza…
–Ene! beie euskera dakisu?
Da...
–Bai.
–Ai, pentzau be es, beti erdera iten dosu te, ni’ pentzau be es!
Da an bisi gintzen ondoan ego''san andre bat euskaldune, ba, Oroskokoa, de sekule bes (?) euskera iten, se gisona da erdaldune, da beti erdera. Emen Gordejuelan ni iño''pes…
(…) Guk be bai euskara, ba, esaten dana, ba, biskai-euskerea, se Gipuskoan iten da, ba, oin batue da kasi da gipuskoanue, giputzek isen dires sarratuagok. Emen beti esaten san apur bet mesklaute…
(…) asi sala euskerea galduten, ba, emeti, Karrantzati gora, ta berantza, berantza, berantza… Se au dana ise'' san euskaldune. Ba, Gordejuelako etxaldea'' danak, ba, dires: Iñarritu, Arzuria, Aretxederra, guria da Isuskiza, Lekubarri… danak euskaldunek, baserrik danak euskaldunek. O sea, Gordejuelan aurreko denporetan danak euskaldunek. Ta gero asi sen galduten da galduten… Galdu san bai. Galdu senean asi sian emen minak eta, bearren eta… Alto Hornos eta, jendea etorri san kanpoti, danak erdera ta… ala.»

Oraingo euskaldunak
«Oin, oin nietoakas, etorten diresenean ta, telefonoti be, geituten dot eta esaten dostie: nor da? Da erranak''pe bai, errana, sera, Bilbon bisi de San Inazion, bigarren semea bisi de San Inazion, da erranak… da Santoñakoa da euskera ikesi du…
Gure isen eskero ikesten da, ai! gure isen eskero senbat ikesten da! Niri asko… bueno, aistu es datze in, aistu es e! Nik emen Alonsotegin… neba sarrena bisi sen gure etzeti bastante ur, da kuñetea da Seanurikoa, da kuñetea da lengusiñe, bigarren lengusiñe, beste aiste bat''pe ondoan bisi de, ta yoaten garenean aen etzean, euskera. Aren semealabari euskera ta nietoari be bai euskera… estao erderarik, an dana euskera, baie ortxe bakarrik, beste danetan… Nik aistekas b''es, sekula b''es. Txikiten bai, baie gero es, se begitu… ni eskolara asi nintzenean eskondu sen aistea ta ipiñi''un tabernea, ta tabernak erdera, euskerarik ba''pes. Ta oin juntetan garenean olan kaminoan ero, dendan ero… Berak se urtetan deuen? larogetasortzi urte dekos da asko es dau urtetan kanpora… Ikusten dotenean, erderas, da aen alabak be, o semealabak be, erderas. Ya lastimea da galdu deitela euskerea, ain polite…
Da alanxe euskerea galduten, galduten, galduten, ointxe artu dau apur bat inderra, aber… Alonsotegin be eskolan erakusten dotzie euskera. Bai, emen neskatotxu txikitxu batek geur be, ba, es dakit, saspi urte sortzi urte dekos, da euskera in dotzet eta euskera kontestau, ta es daki etzian iñok''pes, es aitek, es amak, es, es, iñok''pe es daki, aitite''t''amama dekos etxean, da iño''pe es daki euskera… ta beak euskera…»

Oso-oso interesgarria, Neu, eskerrik asko hemen ipintzearren. Inprimatu eta lasai irakurri beharreko testua da, oso adierazgarria eta polita ematen duelako Engrasik esandakoa.

Eskerrik asko berriro, ondo argitu dizkidazu Artibako euskaldunez nituen galderak, argitu ere.

Aupa, Xabi!
Lan txiki bat neuka eginda Gordexolako eta Gueñesko euskal toponimiaren gainean. Mendebaleko euskararen ezaugarriak jaso nahi nituen. Orain ez dut lan hori eskueran (bilatuko dut).
Gueñesko oraingo toponimia jasotzen ibili naiz. Horietaz gain, datu zaharragoak ere erabili nituen lanerako. Gordexolako toponimiaz bilatu nuen guztia baliatu nuen.
Barrengoaren liburuetatik ere datu dexente atera nituen, Aiararekin konparatzeko.
Izan ere, horixe da, nik uste, Enkarterriko alderdirik euskaldunena. Eta Gordexolak Arabarekin lotura estu-estua izan duela uste dut; Sodupek berak ere bai.
Zuk zeozer aztertu duzu hartu-eman horretaz?

Aupa Neu!

Ados nago zurekin, lotura estu-estua ikusten dut alderdi horren eta Aiararen artean. Nik ez dut kontua askorik aztertu, izan ere, duela gutxi heldu diot modu serioan (serioan edo) gaiari. Badaukat zeozer idatzita baina zirriborroan. Zu ni baino ibiliagoa zaude saltsa hauetan, seguru.

Dena dela, esango nuke, Araba eta Gordexolaren arteko hartu-eman horretaz, argia izateaz gain norabide bikoa ikusten dudala; hau da, argia iruditzen zait Gordexolako parte batek Okondo edota Zuhatzarekin zuen hartu-eman linguistikoa, baina era berean, beste parte batek (Iratzagorriak batez ere) uste dut zerikusi handiagoa zuela Llanteno edo Artziniegarekin, euskal toponimiaren dentsitatea eta itxura ikusita. Ez duzu uste?

Laster arte!

Bai, dudarik gabe.
Gordexola, zabal-zabala da, eta bi alderdi horiek ditu behintzat, bakoitza bere ibai-arroan gainera, bailara txikien moduan, eta elkarren artean aski bereiziak.
Bestalde, "-betxi" atzizkia dela-eta, honakoak jaso dituzte Gordexolan eta Gueñesen:

Agirrebetxi, Errekadetxi / Errekaditxi, Unzabetxe (Gordexola).
Ordunbitxi (Gueñes, Gueñes auzoan Arangurenerako bidean)

Orain ez daukat erreferentzia, non dauden dokumentatuta esateko, baina bilatuko dut
Ondo izan

Ordunbitxi izena, Gueñesen, eman digu jakitera Neu-k.
Jakinmin haundia daukat izen horretaz. Ez nuen ezagutzen.
Ez daukazula erreferentzia dinozu, baina non aurkitu duzu? Gaur egungoa ez al da izango , ezta?
Gogorarazten dit, Barrenengoak, Okondon, ematen zigun beste bat; Ordunbidieta/Urdunbidieta (badirudi, lehenengo aukera dela nagusia)
Ordunbitxi, Ordunbeiti-ren aldaera, ezta? (Ordun de abajo). Zer litzateke, orduan, Ordun?
Sallortun eta Rebortun, Sopuertan, eta Muskizen, Orduña, Ordunte.... ez dakit Xabik antzemango dut nondik jo nahi dudan......

Bai, badakit nondik jo nahi duzun ;-)

Ondo aztertu behar da dokumentazioa. Esaterako Okondo Ordunbidieta-ren kasuan u/o alternantzia horrek pentsarazten dit "o" berriagoa izan litekeela, erromantzeak hasiera u- hori o- bihurtzeko joera handia duelako (Orduña, kasu). Izan litekeela dinot, zeren izan liteke kontrako kasua ere eta o- izatea jatorrizkoa, eta orduan zure hipotesi horretarako (antzeman ei dudana) boletoak erosten ibiliko ginen...

Ia ba, esan ezazu "ordun" horretaz pentsatzen duzuna, ia familia artean gaude eta.

Bueno badakizu *Ordúnate(El paso de Fortun)>Ordunte.
Baimena eskatuko nizuke azalpenaren zehazkizun guztiak hemen ez jartzeko (nagia ematen dit) eta ordea, bere garaian eta bere lekuan, azalpen osoa agertu nuen esteka, jarrain, ipiniko dut:
http://es.groups.yahoo.com/group/encartaciones/message/1306

Bai ba dakit, Orduña (Urdunia, lehenengo dokumentuetan) eta Ordunbidieta izenek dakartzan zailtasunak (baina konpongarria), baina, Ordunbitxi hori?
Beste aldetik, Ortun, gaur egun, bizi bizirik daukagu, eta t>d aldaketa hori, ez da zaila azaltzeko, ezta?
Dena dela, dirudienez, Ordun, izen propio bezala, dokumentatuta dago Erdi Aroan (1350) Donapaleun (Behenafarroan)

Norbaitek azalpenik nahi izatekotan, ba, hemendik ibiliko naiz... beste gauza bat da, eman ahal izatea ;-)

Azken egunetan Ulibarriren "Gutunliburua" izeneko lanaren faksimiletik atera dudan testutxoa aztertzen ibili naiz (astia izan dudanean), eta neure traskribapena egin dut. Ikusi dut toponimo gehiago agertzen dela Barrenengoaren liburuan baino, bai eta oso testu txatal interesgarriak hizkuntza aldetik.

Honako hauek dira antzeman ditudan toponimo guztiak Ulibarriren grafiarekin eta hurrenkera berean:

Baserri edo auzoen izenak:

Ugalde, Ulibarri, Urisar, Uribe, Agirre, Salduegi, Menchaca, Landeta, Dubiris, Saballa, Mendibil, Urega, Landa, Ibarrola, Arechega, Sautu, Escalsa, Echabarri, Mugersa, Ugarte, Aldai, Sulubiarte, Escariosa, Muñusuri, Asaola, Unsega, Berasa, Uriarte, Araneco, Echabarri, Chabarrigoico, Aspuru, Aspurugoico, Garate, Sugesu, Larranega, Mugabru, Laburu, Garai, Miñaur, Subiaur, Ibarra, Escusa, Aresqeta, Udeta, Aspuru, Andico, Olariaga, Lambarri, Iruleta, Urqijo, Otaolaurruchi, Murga, Goicochea, Urrabita, Unsa, Unsalde, Unsabichi, Gasteartu, Egico echea, Agirre, Garrastachu, Basauri, Udeta, Laudio, Lupardo, Alda (?), Basualdu, Gandiola, Gomestigi, Olabarrieta, Agirrebichi, Olaco, Carrasco, Antobe, Irabien , Gorostiola, Padura, Birgarai, Maiorga, Berastegi, Urtiaga, Sarmina, Basoco, Ugarte, Gallarreta, Larrabe, Ascarai

Kanpoko toponimoak:

Laudio, Salla, Guñes

Okondoko mendiak:

Panabarra, Paular, Gindasolo, Chiminchu, Otaolaco mendiac, Arriola, Bastondo.

Ikusten denez, lehengoan nabarmendu nituen alde batzuk zuzendu beharra dago.

· Ikusi dut z>s asimilazioa sistematikoa dela, beti gertatzen dela eta ez soilik kasu gutxi batzuetan.

· -EGA atzizkia duten toponimoak uste baino gehiago dira, eta zerrenda honetan behintzat hauxe da aldaera bakarra: Larranega, Arechega...

· Okondotik kanpoko leku batzuen izenak ere agertzen dira (Salla, Guñes, Laudio) eta hau oso garrantzitsua da inguruko euskaldunek herri horiei zelan esaten zieten jakiteko. Laudioren kasuan gauza jakina da, baina beste biak bitxiak dira.

Testuan agertzen diren beste alde linguistiko batzuk ere deigarriak dira, baina tira, momentuz nahikoa dut ohar txiki hauekin.

Iruzkinik?

Nkrtrri-k zenbait toponimoren -eran aldaera aipatzen du, baina haietako batzuetan -eran erraz azaltzen da inguru fonikoaren eraginez, adib. Muñeran, u-k bokala igo zezakeen, antzekoa gertatu zen Martieran, Lejeran bezalakoekin. Hala ere, Eranegi/Aranegi, Ganeran, Grameran eta Naberan-entzat ez du balio bokal asimilaziogatik sortutako azalpenak.

Bestetik, Ordun izan liteke Ortun-en aldaera, Fortunius antroponimo latinetik. Baina horrek ez du esan nahi Urduña eta Ordunterekin harremanik duenik. Urduña, ziurrenik *Urdunia-tik dator, inoiz irakurria dut, -dunum bukaera zeltikoa duela, baina ez du hala ematen. Eta Ordunte leku izenean -nt- taldea dago, jatorri indoeuroparreko izenetan ohikoa, agian bat Salmanton, Aiarako herrixka.

Kaixo berriro, Gastiz:
Bai, badakit -nt- taldearena, hala eta guztiz ere, hor daukagu "Urdanta", Valdezcaray-n, bere nt-rekin, baina, ezinezkoa gertatzen zait "Urdaneta"-rekin ez alderatzea. Badakit ere, Ordeum (latin) eta *Ord (erro keltiarra) hor daudela, baina jakin nahi nuen, nik paratzen nuen eboluzioa (euskara oinarria hartuta, eta bere arauak hautsi gabe?) posiblea izan litekela. Eta horrela, beste bide bat aurkitzea (gardena, bere sortzapen eta esanahian)

Gabon guztioi

Neu ere bat nator Gastizekin Urduñaren jatorrian Ortun batek ez duela ikusten esaten duenean. Hor erromantzeak oso ohikoa duen berba hasierako u>o eboluzioa besterik ez dut ikusten, eta, aipatu bezala, -dunum bukaera zeltikoa, neuk ere irakurri dudanez.

Hala ere, Ordunteren kasuan Nkrtrrik proposatzen duen eboluzioa -arauak kontuan harturik- posiblea da, nire ustez. Erabat posiblea. Azentua hirugarren silaban egonda baliteke hurrengo bokala erortzea eta adibideak egon badaude.

Adibide ona da Nkrtrrik ekarri duen Ezkaraiko "Urdanta": Urdáneta>Urdánta

Zergatik ez Ordunterekin gauza bera?

*Ordúnate>Ordúnte.

Nik ez diot etimologia hori denik, kontu hauetan gauzak ziurtatzea gaitza da eta, baina teorikoki nik ez diot trabarik ikusten.

Laster berri eta bitxikeria gehiago Ordunteri buruz. Argazkiak eta guzti ;-).

Bihar arte!

Agertzen den eran-aran aldaerei buruz, lehen esan bezala batzuk inguruneagatik azal daitezke, baina guztiak ez, agian pentsatu daiteke ingurune horretatik -eran aldaera besteetara hedatu zela, baina horretarako lehenik Muñeran, Martieran bezalakoak agertu beharko ziren, eta gero beste -aran formetara zabaldu. Baina ez dakit hori datuekin baiets daitekeen ala ez.
Badago azken egunetan blog honetan beste izen bat, zerrendari gehitzekoa, Naberan, agian naba + haran > *Nabaran > Naberan?

Bestalde, Ordunbitxi, *Ordunbetxiren jatorri izan liteke *Ordun + be(h)iti ‘Urduña behekoa’?

Gastiz, zure erantzunaren azken zatiarena konpondu dut eta lehenengoan txertatu dut falta zena. Jakin dezazun ez dela poltergeist bat izan ;-)

Okondo: ez al da izango errekaren ukondoa gehiagoko barik? Interneteko mapan begiratu dut eta errekaren "codo" edo "recodo batean dago.
Urttin, Ordin, Urdin, antroponimo iberoak dira edo agian Baskoiak, eta ez latinoak, Askoliko brontzean eta beste harri iberikoetan azaltzen baita. Askoliko brontzean Saldubako gudarien izenak daude.
Dena dela "Ordunte"leku izena argitzeko hobe duzue, Ordesa, Ortzaitze, Urdinarbe...eta halakoekin alderatzea.

Mila esker, Xabi!

Okondo izan liteke:
uko + ondo
Oka + ondo
Ziurra den bakarra azken zatia, ''ondo'' da. Eta inguruetan Oka-rik ez ezagutzea sinesgarriagoa egiten du uko + ondo izatea. Bilatu beharko litzateke Okondon bertan ea arrazoirik badagoen, lekuaren ezaugarri topografikoren bat.

- Okondoren ezaugarri topografikoa errekaren ukondoa izan liteke.
- Ordunteri dagokionez, baliteke Ordun hori harriaren ezaugarria izatea, harri-urdina kare harria baita. Eta Ordunte beraz, Ordun-i Te atzizki pluralgilea gehituz karearrizko mendiak izan daitezke.
- Orduña/Urduña. Karearriz edo urdinez inguratuta dagoen ibar sakona edo oña.
Burgosko Oña ere halakoa da eta bai Gipuzkoako Oñati ere. Bailara handiago batetik ateratzen diren bailara sakon eta "biribilak". Fijatu zaitezte mapa topografikoetan, ezaugarri bertsuak dituzte hiruek ere.
Ohartxo bat: Garai batean Hueskan bazegoen Urdin izeneko ibai txiki bat, Orain aste bukaerako turismoa dela eta izen berriarekin azaltzen zaigu mapetan: Río Regordín.
Blogosfera: Blogaro?
Aupa Arrasate

- Ordunteri dagokionez, baliteke Ordun hori harriaren ezaugarria izatea, harri-urdina kare harria baita. Eta Ordunte beraz, Ordun-i Te atzizki pluralgilea gehituz karearrizko mendiak izan daitezke.

Ramon, beste xehetasunetan sartu barik, esan behar dizut Ordunteko mendietan ez dagoela kare-harririk, inguru horietan belartza handiak baino ez daude eta gailur biribilak. Geologikoki zaharrak diren mendien ezaugarri guztiak.

Ez Xabí, ezin dira hain zaharrak izan, Euskal Herri mendebaldeko mendi guztiak Mesozoikokoak dira, beraz kareharrizkoak, forma biribilak izateak ezdio ezer kentzen. zihur naiz kare harrizkoak direla. Granitoak eta material zaharrak mendebalderago agertzen dira. Dena dela baliteke Ordun horrek kare harriarekin loturarik ez izatea ezta gaurko Urdinekin ere.Beste pista bat izan daiteke kare harrizko lautada altu askotan UR/OR forma agertzen dela izenetan, Urbasa, Degurixa,Urbia...eta ez dago garbi, niretzat behintzat toponimo hoien esangurea.
Aupa Bizkaia!

Eskerrik asko puntializazioagatik, Ramon, baina esan gura nuena da harria ez dagoela agerian, hau da, arraroa egiten zaidala izena hain zuzen ere harrietatik etortzea harria agerian ez badago.

Baina -te atzizki pluralgilerik ez dago toponimian.

- Aupa blogarixok!
- Esan nahi dudana zera da, agian jatorrizko -eta, -te bihurtu dutela erderaren eraginez.
Beste hipotesi bat baina hau bildur gehiagokin botako dut: eta -te hori -ATEtik baletor, baina ate, kanpoaren zentzuan? hau da Bizkaitik kanpo dagoena? Erderazko toponimian -fuera maiz azaltzen da, zergatik ez euskaraz?
- Dena dela Xabi, zer kolore izenarekin deskribatuko zenuke inguru hori?

- Aupa blogarixok!
- Esan nahi dudana zera da, agian jatorrizko -eta, -te bihurtu dutela erderaren eraginez.
Beste hipotesi bat baina hau bildur gehiagokin botako dut: eta -te hori -ATEtik baletor, baina ate, kanpoaren zentzuan? hau da Bizkaitik kanpo dagoena? Erderazko toponimian -fuera maiz azaltzen da, zergatik ez euskaraz?
- Dena dela Xabi, zer kolore izenarekin deskribatuko zenuke inguru hori?

Badago beste aukera bat Okondo azaltzeko, garai batean *oka izango zen izen arrunta, auskalo zer adierazteko. Orduan *oka-ondo lekua erabiliko zen *oka baten ondoan zegoen lekua izendatzeko. Gerora *oka hitza desagertu eta Okondo geratu.
Hala ere, sinesgarriagoa egiten zait uko-ondo, uko hitza euskal hiztegian dagoelako eta badakigu zeri egiten dion erreferentzia.

Ordunteri buruz, Ordun edo Ortun antroponimoak egotea aukera posibleetakoa da, baina ez bakarra. Beharbada lotura du Urduina leku izenarekin, biak nahiko hurbil daude. Baina Urduinaren etimologia ez dakit, beraz dena nahiko lausotuta geratzen da, oraingoz. Ramon Ugaldek jarritako leku izenez, ohar bat: Urdinarbek ziurrenik badu *Urdin bere barruan, beharbada antroponimoa bezala. Uste dut Irigoienek aipatzen zuela Zenarbe eta Urdinarbe izenentzat, bigarren zatia *(h)arbe zela (har- ‘harri + -be). Eta esanahia litzateke ‘*Urdin-en lurra, lekua’.