Atzo, abenduak 14, Laudioko mapa toponimikoa aurkeztu zuten udaletxeko hitzaldi-aretoan Laudioko alkateak, Jon Karla Menoyok, eta Felix Mugurutzak, euskara teknikaria. Felix, gainera, lanaren alde linguistiko eta historikoaz arduratu da. Mapa azken urteotan egin diren ikerketen emaitza da: herriko 539 toponimo biltzen ditu eta erabilpen praktikoa izan dezan burutu da; hala, kale, auzo, baserri eta baita inguru eta leku garrantzitsuen izenak ere agertu eta normalizatu dira. Maparen atzeko aldean, berriz, herri osoaren ortoargazki bat eta jakingarri historiko eta etnografikoak daude. Lanaren ezaugarriak eta asmoak Felixek azaldu zituen zehatz-mehatz power-point bidezko aurkezpen batekin.

Aurkezpenean nabarmendu zen lez, Udalarentzat mapa hau Laudioko herriari itzultzen behar zion ondarea da, azken hogeita hamar urteetan egin diren bilketen ostean. Hala, egitasmo ezberdinak direla medio horretan jardun duten pertsonen lana goraipatu gura izan zuen Felix Mugurutzak, euren ekarpenarekin gabe maparik egongo ez zelako, jakina. Aipatutako ikerlariak (Andoni Gorostiaga, Bittor Arbizu eta Kepa Barañano) hantxe zeuden, eta euretako bat, Bittor Arbizuk hitza hartu zuen bere esperientzia kontatzeko.

Azkenik, jendeak hainbat galdera eta iritzi plazaratzeko aukera izan zuten eta solasaldi interesgarria sortu zen. Bertaratutakoek maparen ale bana hartu zuten, eta gabon ostean herriko etxe guztietara bidaliko da, lanaren asmoak eta toponimo batzuen normalizazioan izan diren aldaketak azaltzen dituen liburuxka batekin. Horretaz gain, Laudioko Udalaren webgunean ere eskuragarri egongo da pdf formatuan.

Aurreko astean, azaroaren 30ean hain zuzen ere, Labayru Ikastegiak argitaratutako "Etxebarriko Toponimia" izeneko liburua aurkeztu zen. Liburuarekin batera, herri horretako mapa toponimikoa ere eman zen ezagutzera. Ekitaldia Etxebarriko Udaleko osoko bilkura aretoan burutu zen eta bertan Pedro Lobato –Etxebarriko alkatea–, Adolfo Arejita –Labayru Ikastegiko zuzendariordea–, Gotzon Lobera –Bizkaiko Foru Aldundiko Euskara sustatzeko zuzendari nagusia– eta Asier Bidart –ikerketaren zuzendaria– egon ziren.

Bertan ikerketaren berri eman zen eta liburu eta maparen ezaugarriak aurkeztu eta ostean, on-line prestatu den informazioaren erakuspena egin zen. Aretoa bete-beteta egon zen informante, laguntzaile eta herritarrekin; guztira, 50 lagunetik gora batu zen. Entzuleak pozik lotu ziren mahaikideak emandako azalpen eta erakuspenarekin. Ekitaldiaren amaieran liburu bana eman zitzaien ikerketan lagundu duten informante, laguntzaile eta bertaratu zirenei.

Labayru Ikastegiak "Bizkaiko Onomastika Datutegia" datu-basea  ipini du sarean. Bertan, Labayruko Onomastika Sailak ikertu dituen herrietako toponimia kontsultatu daiteke, lau esparruko bilatzaile baten bitartez: "herria", "auzoa", "entitatea" eta "edozein eremu". Bilaketa egiteko, dena dela, nahikoa da "herria" izeneko atala betetzea. Momentuz, Etxebarriko Elizateko toponimia bildu da sisteman, baina datu-basea osatu ahala beste hainbat herritako toponimia ikusi ahal izatea espero da.

Aipatu beharra dago, toponimo bakoitzaren forma normalizatuaz gain, idatzizko dokumentazioa, ahozko datuak, batutako etnotestuak edota lekuetako argazkiak ere ikusi daitezkeela.

Gaur 19:30etan, Okondoko kultur etxean Felix Mugurutzak eta biok Euskarak herri horretan izan duen eta duen presentziari buruzko hitzaldi irekia emango dugu. Artziniegan eta Arespalditzan eman ditugun hitzaldien plateamendu berberarekin burutuko dugu, lehenengo Okondon eta inguruetan euskararen ibilbide historikoa birpasatuko dugu (lekukotasunak, toponimia, Ulibarriren lanak eta ekimenak...) eta ondoren gaur egungo eta etorkizuneko egoeraren gaineko solasaldiari emango diogu bidea. Aurrekoetan oso pozik geratu ginen bertaratutakoek izan zuten parte hartzearekin eta euskalduntzeaz eta hizkuntzari buruz egin zituzten ekarpenekin. Ia oraingoan ere horrela gertatzen den.

Euskararen historiaz ari garenez, ezin ahaztu azken egunotan oso garrantzitsua izan den aurkikuntza baten berri izan dugula, ez zehazki Aiaran baina gugandik hurbil. Iruña Veleiako euskal hitzen kontuaz ere zeozer esan beharko dugu.

Tagzania: Xbp

Izenen oihanetik egindako aurreko osteratxoetan baino gehiagotan aipatua dut sarritan toponimiaz ardura barik jokatzen dela, esaterako kartelak eta seinalizazioak ipintzeko orduan. Aiarako udalerriko kasua erakusgarria da, eta oraindik zain gaude behinolako akatsak noiz zuzenduko dituzten. Tamalez, ez da bakarra. Lehengo egunean bertan pedalei astintzen nenbilen, Izoriatik Urduñara Ruzabaleko batzarreko herriak zeharkatuz doan errepide malkartsutik, eta Belandia herriko lehen auzora heldu bezain laster "barrio RUTXI auzoa" zioen kartel berri batekin egin nuen topo.

Hilaren 18an, Araba Euskaraz jaia dela eta, Jose Antonio Gonzalez Salazar ikerlari nekaezinak omenaldia jasoko du. Jose Antonio Gasteizen jaio en 1940. urtean, jatorriz Kanpezukoa zen familia batean. Seminarioan egin zituen ikasketak eta hainbat urtetan Bernedoko abadea izan zen, harik eta Domaikiara aldatu zen arte. Hantxe dabil gaur egun, hain zuzen, Zuiako haraneko herri txiki horretan.

Esan bezala, Gonzalez Salazar ikerlari sutsua izan da toponimiaren arloan. Arabako toponimia biltzen, esaterako, lan itzela egin du eta herrialdeko bazter guztietan ibili da urte luzetan herritarren ahotik leku-izenak jasotzen. Lan horren emaitza da "Cuadernos de Toponimia" bilduma, non zortzi liburukitan bildutako corpus zabal guztia agertzen den eskualdeka sailkatuta (Lautada, Mendialdea, Aiara...). Toponimoen ahozko forma literala agertzen da beti ere, ez dago forma historikoen erreferentziarik edota jatorrizko formaren berreraikuntzarik. Izan ere, bere bilketan ez zion toponimia historikoari arretarik eskaini, premiazkoago ikusi baitzuen pertsona nagusiekin batera desagertzen ari zen jakintza bat ahalik eta arinen jasotzea. Hortaz, berari esker galtzear zegoen ahozko altxor toponimikoa salbatu egin da, neurri batean behintzat, eta Arabako leku izenak aztertu gura dituen edozeinek ezinbestekoa du bere ekarpena.

Etnografian ere lan baliotsuak egin ditu, hala nola 1969an argitaratu zen Notas sobre la vida agrícola de Bajauri, Obekuri y Urturi edota Euskal Herriko Atlas Etnografikorako Bernedoko inkesta osoa. Horretan dihardu gaur egun ere, Etniker taldearen barruan herri xehearen bizimodua biltzen, galbidean dagoen bizimodu baten azken aztarnen atzean. Tartean, jakina, onomastika eta toponimia.

Ondo merezitako omenaldia, zalantza barik.

Asteazken honetan, igandean ospatuko den "Aiaraldeko Eguna" dela eta euskarari buruzko hitzaldi irekia egongo da Arespalditzako udaletxeko hitzaldi aretoan. Hitzaldiak zati bi izango ditu. Lehenengoan, Felix Mugurutzak eta biok euskarak gure eskualdean izan duen historiaz jardungo dugu (lekukotasun historikoak, bitxikeriak...); bigarren zatian, berriz, asmoa da azken urteotako berreuskalduntze prozesuaz, gaurko egoeraz, ditugun erronkez eta abarrez solasaldi irekibat bideratzea, hara hurbiltzen diren guztiok euren iritziak eta ikuspuntuak plazaratu ditzaten.

(Irudia handiago ikusteko, egin klik gainean)

Jose Iturrate jauna Artziniegan abade ibili zenean, artxiboak eta historian arakatzeko ardura hartu zuen, beste herri batzuetan egin zuen legez. Jakinmin eta lan horren ondorioz Artziniegako historiari buruzko ikerlan batzuk egin eta eman zituen argitara, esaterako Arteko Santutegiaren historia jorratzen duen “El Santuario de la Virgen de la Encina” liburua. Artikulu laburragoak ere plazaratu zituen, hala nola, antzinako ospitalearen inguruan, lehengo zerbitzu militarraren inguruan... lan politak eta estimatzekoak denak ere Artziniegako historia ezagutzeko. Baina gatozen harira. Iturratek, horrelakoak egiten zebilela, dokumentazio interesgarria topatu zuen, eta kasu batzuetan baita bere lanen eranskin moduan agertu ere. Adibidez, arestian aipatutako liburuaren azken orrialdeetan, berak artxiboetan aurkitutako Artziniegako bizilagunen errolda zaharrak dakartza, hurrenez hurren 1573., 1642., 1710., 1768., 1822. eta 1891. urteetakoak. Dokumentu hauek balio historiko eta onomastiko handia daukate, alde batetik herriko antzinako antroponimoak aztertzeko bidea ematen dutelako, eta bestetik biztanleen jatorria arakatzeko tresna izan daitekeelako, batez ere erroldarik zaharrenetan zeren garai zaharretan, dakigunez, abizenak sarri askotan sorlekua edo jatorriaren isla baitzen. Horrela, behinolako egoera linguistikoaren zantzuak ere topatu ditzakegu, eta, beharbada, aurreko artikulu baten erantzunetan komentatzen nuen auzian argi apur bat bota.

Atzo Zornotzako alkateak hitzarmen bat sinatu zuen Andres Urrutia euskaltzainburuarekin udalerriko toponimia aztertu eta normalizatzeko. Igorreko bi ikerlari, Rakel Iruarrizaga eta Ane Olabarri, arduratuko dira azterketa toponimikoaz, beka baten bidez eta Euskaltzaindiko Onomastika Batzordeko kide den Iratxe Lasaren zuzendaritzapean. Horretarako, urte biko epea daukate eta 30.000 euro jasoko dute. Ikerlariek atzoko ekitaldian zehaztu zuten lehenengo eta behin artxiboetako dokumentazioa arakatuko dutela, eta ostean ahozko bilketa burutuko dutela Zornotzan.

Zornotza

Datozen egunetan, EAJk Madrilgo kongresuan EAEko herrialdeen izenak euskarazko grafiaz ofizialtzeko proposamen bat aurkeztu behar zuen, Arabaren kasuan grafia birekin (Araba-Álava) eta Gipuzkoa eta Bizkaia euskal grafiaz soilik. Estatuari dagokionez, noski, ze "gure esku" dagoen eremuan horiek baino ez dira. Hala ere, PSOEk eta PPk zuzenketak aurkeztuko zituztelakoan erdal grafia ere onartze aldera, proposamena atzera botatzea erabaki dute.

EAEko lurraldeen izenak euskaratzeko proposamena erretiratu du EAJk

Aurreko ostegunean, Artziniegako VI. Euskararen Asteko ekitaldien barruan, Felix Mugurutzak eta biok hitzaldi ireki bat eman genuen euskarak Artziniegan eta inguruan izan duen presentziaz, iraganean zein gaur egun. Lekukotasun historiko batzuk aurkeztu genituen eta toponimiaz ere jardun genuen, alde horretatik gure eskualdeak duen garrantzia azpimarratuz. Hitzaldira 20 bat lagun hurbildu ziren, baita parte hartu ere, batez ere azken urteotako ibilbidea berbagai izan zenean (eskola, euskaltegia, kaleko erabilera...). Jendea gustura geratu ei zen, edo behintzat horixe esaten digute txapa eman genuenoi. Nik uste dut ondo egon zela. Hitzaldirako erabili genuen power-pointeko aurkezpena hemen deskargatu dezakezue (Deskargatu ahal izango duzue, laster, momentuz ezin dut igo), baita banatu genuen dokumentazioa ere, euskaraz zein erdaraz. Hilaren 31an antzeko hitzaldi bat emango dugu Arespalditzan domeka horretan (ekainak 4) bertan ospatuko den Aiaraldeko Euskal Eguna dela eta, "Euskara Aiaraldean: iragana, oraina eta etorkizuna" titulupean.

Los molinos fluviales, aquellos que aprovechan la fuerza de los ríos y arroyos para moler el grano, han tenido durante largos siglos una importancia fundamental en la subsistencia humana, e incluso en los duros tiempos de la posguerra fueron responsables de la alimentación de mucha gente en las zonas rurales. Su aprovechamiento solía ser comunal, y cada barrio o aldea poseía el suyo, repartiéndose su uso de manera rotatoria entre los vecinos.

Euskal toponomastikan dauden leku-atzizkien artean, -aga dugu emankorrenetariko bat. Atzizki hau edozein izen geografiko arruntari lotuta agertu daiteke toponimo bat sortuz, bai landareekin, bai elementu geografikoekin, bai izen bereziekin.... adibideen zerrenda ia amaigabea da Euskal Herri osoan. Gure eskualdea, hortaz, ez da salbuespena, baina baditu berezitasun batzuk.

Gallarraga mendia

Lehengo egunean Henrike Knörrek euskararen mendebaldeko mugaz esandako kontu batzuk berrirakurtzen nenbilen eta ordutik ideia batzuk darabilzkit buruan bueltaka. Saiatuko naiz labur-labur garbira pasatzen.

Asteon Artziniega ia beste inork baino hobeto ezagutzen zuen gizon baten lanak argia ikusi du.

Berak ez du ikusi, ezin izan du, tamalez duela lau urte gaixotasun luze batek eraman zuelako. Baina Jose Manuel Yarritu, Yarri, ilusio batekin joan zen bizitza honetatik: Artziniegako bide, txoko, larre, baso, auzo eta mendietan barrena egin zituen ibilaldi lasai eta ederrak biltzen zituen liburua, inoiz, jendeari eskaini ahal izatea. Eta lortu du, badaukagulako esku artean liburu zoragarri bat, liburu mamitsua eta aldi berean erraza, oso erabilgarria. Yarrik bere herriari zion maitasuna eta zeukan ezagutza zabala argi erakusten duen liburu bat da, ezelako zalantza barik.

“Recorridos por Artziniega y alrededores” liburuak 18 ibilbide eskaintzen dizkigu, Otsati, Zaballa eta beste mendietako igoeretatik hasi eta bestelako zeharkaldi luzeagoetara. Aipamen berezia behar dute, adibidez, Artziniegako zubi zaharrak, dorretxeak edota errota guztiak lotzen dituzten ibilaldi bereziak. Ibilbide bakoitzaren deskribapenean zehaztasun handiz eta modu aberatsean azaltzen digu bidea eta lekuotako historia eta ezaugarriak. Horretaz gain, liburuaren hasieran Artziniegari buruzko datu historiko-geografikoak eta jakingarri guztiak azaltzen dira.

Azkenik, Gorobel eta Carbonilla mendilerroetako mendate guzti-guztien ibilbideak ere azaltzen dizkigu liburuan, hain zuzen ere 1997. urtean Pyrenaica Aldizkarian argitaratu zen artikulu ezin hobean biltzen zuena. Epaimahaikoen esanetan artikulu horrek mugarri bat jarri zuelako mendi-ibilbideen arloan, Euskal Mendizale Federazioak sari berezia eman zion urte horretan bertan.

Euskal herriko bazter eder honekin maiteminduta zegoen ibiltari baten fruitua duzue liburu hau; gure inguruetako izenen oihana ezagutzeko, hankak apur bat nekatuz izenei aurpegia jartzeko ezinbesteko laguna.

Eskerrik asko, Yarri, eta posible egin duzuen guztiok.

Hau anekdota hutsa da, hiru bertsio barik gehiago ere badaudelako han hemenka barreiatutako seinale eta karteletan. Baina anekdota izan arren, blog honetan ikusi dugunez, historian zehar ahozko eta dokumentatutako bertsio ugari izan dituen toponimo baten aurrean jartzen gaitu. Hori bai, ofiziala bakarra da, oraindik asko konturatu ez badira ere.

Dagoeneko erantzun sorta luzea izan duen "Filoblogiatik Hona" izeneko mezuan, iruzkinen artean ia galdurik geratu da Neu blogkideak jarri zuen Gordexolako toponimo-zerrenda eder bat. Beste kide batek, Gastizek, eskatu zidan bere garaian mezu berri bat zabaltzeko toponimook hizpide hartuta eta beste mezua larregi ez kargatzearren.

Atzerapen dexenterekin, hementxe dituzue zerrendako toponimoak eta ingurukoak lasaiago komentatu eta eztabaidatzeko lekua. Jarraitu irakurtzen.

Kokatuta dagoen lekuagatik eta historiak izan dituen gorabeherak direla eta, Artziniegako hiria eta kontzejuak toponimia aldetik eremu “mistoan” daude, eta horrek ondorio bat baino gehiago dakar. Agerikoa denez, toponimoen ikerketa interesgarriago bihurtzen du, historia linguistikoan arakatzeko tresna ezin hobea; baina, horretaz gain, baditu beste alde “problematikoagoak”: adibidez, sarritan leku-izen bat normalizatzeko orduan kasu berezi eta bitxien aurrean egon gaitezke. Horixe bera gertatzen da La Hormaza izeneko gaur egungo auzoarekin.

Egin dezagun bisita txiki bat auzo hau azaletik behintzat ezagutzeko.

La Hormaza auzoa Artziniegako hiriaren herrigunetik hegomendebaldean kokatzen da, Angulo eta Burgosera doan errepidea hartu eta metro gutxira (batzuek beharbada hobeto ukertuko duzue non dagoen txerriki eta odoloste fabrika bat hantxe dagoela esaten badut). Izenak behinola nahiko zabala zen paraje batetik datorkigu. Auzoa eta inguruko lur-sailez gain, La Hormazak egungo Jauregia/El Palacio auzoaren zati bat ere hartzen zuen, bai eta azken urteotan txalet eta etxe berriez josi diren soloak, errepidetik iparraldera Arteko Santutegira doan bideraino. Beheko irudian azken eraikuntzak egin baino lehenago eremu horrek zuen itxura ikusi daiteke: argi antzematen da zelan urbanizazio berriak eginda dauden, antzinako egitura apur bat eraldatuz, baina artean argazkia egin zenean erraza da asmatzea lekuak antzina zuen itxura eta soroak non zeuden. Egungo argazkia ez zen hain polita izango, tamalez.

Esan bezala, La Hormaza izenak badu atzean zerbait komentatu eta deskubritzeko. Lehenengo eta behin, deigarria da Hormaza/Ormaza/Ormatza toponimoa eta beste aldaera batzuk euskal zein erdal toponomomastikan agertzen dela. Hala nola, Burgosen eta Cantabrian oso ugaria da toponimo hau (Burgoseko herria ere bada), baita Enkarterrian ere -zenbaezinak dira hormaza berbak inguru horietan ematen dituen toponimoak. Euskal Herriko eremu –historikoki- euskaldunean, berriz, Ormatza eta eratorritako toponimoak ezgaunak dira, adibidez, Uribe Kostan (Getxon eta Bakion). Toponimo hauen guztien jatorria berba berean dagoela ematen du, latinezko formacea berban hain zuzen ere. Berba honen esagura “hesi bat egiteko harrizko horma” da (pared de tapia), gutxi gora behera. Euskaraz, baliteke etimologia horma+tza izatea, hots, “horma asko dagoen lekua”. Ezin baztertu daiteke etimologia hau baina nire ustez zuzen-zuzen eratorri zen latinezko berbatik.

Hormaza behinola berba generikoa zen, hau da, horma-mota zehatz bat deskribatzeko erabiltzen zen gaztelaniaz, soloak ixteko balio zuen horma bat. Esangura hau ezin hobeto txertazen da Artziniegan izendatzen duen lekuarekin; izan ere, antzina inguru hori guztia llosa handi bat zen, barruan solo edo pieza batzuk zeuzkana, hainbat jaberekin; llosa handi hori hormaza handi batez hertsirik zegoen. Horra izenaren jatorria, argia eta garbia gure herrian. Berba generiko hori mugatzeko, berezi bihurtzeko erdarazko artikulu femeninoa dugu ondoan: La. Eta ez da kasu honetan gehigarri hutsa, horren bidez baita toponimoa toponimo, nire ustez, gazteleraz sortutako izena delako. Artikulu horrek bereziten du hormatza hori egin zitezkeen beste hormatzatetik. Jaso ere beti jasotzen da, ahoz eta idatziz, artikuluarekin. Inguruko herrietan ere (Soxogutin edo Cirionen kasu) bada toponimo hau, artikuluduna beti ere. Retes de Tudelan honekin zerikusia duen beste izen bat dugu, Ormazuela, hau da, hormatza txiki bat.

Zilegi da, hortaz, Artziniegako La Hormaza, jatorria gora behera eta euskal toponomastikan jasotzen dela aintzat harturik, euskararen arauen arabera normalizatzea, Hormatza ontzat ematea, ala, ostera, eutsi egin behar zaio gaurdaino izan duen formari eta toponimoa sortu zen hizkuntza gogoan izan behar ote da?

Ez da kontu erraza, baina uste dut argumentu sendoak daudela erdarazko toponimotzat jotzeko.

Atzo, urtarrilak 25, Euskaltzaindiako Onomastika batzordeak prentsaurrekoan eman zuen ezagutzera Bizkaiko herrialdeko herri eta eskualdeen izendegi ofiziala. Bertan izan ziren Andres Urrutia euskaltzainburua, Andres Iñigo Onomastika batzordeburua, Mikel Gorrotxategi batzordeko idazkaria eta Jose Luis Lizundia batzordekidea.

Behin baino gehiagotan aipatu dudanez, Artziniegan badira historian zehar Aiarako Jaurerriari lotuta egon diren herri batzuk. Gaur egun ere, herriotan, Aiarako forua dago indarrean, Artziniegako hirian ez bezala, nahiz eta bestelako kontuetarako Artziniegarrak diren bete-betean. Bakoitzak bere auzo-alkatea dauka baina 1841. urtetik hona Artziniegako udalerriaren parte dira. Urte horretara arte, ostera, Artziniegak Mendieta, Retes, Santa Koloma eta Soxogutirekin zituen harremanak Ordunteko Batzarraren bitartez kudeatzen ziren, mendi eta basoen ustiaketari zegozkionak behinik-behin.

Atzo bertan Arrankudiagatik pasatzean gauza batek arreta eman zidan, eta hausnarketa bat egiteko bidea eman dit. Sarritan pasatzen naiz herri horretatik, baina atzokoan konturatu nintzen zeozer berria dagoela bazterrotan: baserri eta auzoen izenak azaltzen dituzten seinale berdeak. Seinaleak egokiak iruditu zitzaizkidan kolore eta forma aldetik, sano ondo ikusten delako izena baita interes handirik eduki barik ere. Horrela agertzea, ageriko leku batean, toponimoa erabilgarri bihurtzen du eta oso lagungarria da izen hori normalizatzeko eta kasu askotan berreskuratzeko. Hala ere, Arrankudiagako seinaletako toponimo batzuen forma zalantzazkoa begitandu zitzaidan. Emango dut adibide pare bat, deigarriak gertatu zitzaizkidanak:

Azkenaldian, Ricardo Gómez irakaslearen Filoblogia blogean ika-mika ederra dago Josu Naberanek planteatutako euskararen jatorriaren inguruko teoriak direla eta, batez ere Quosque tandem izeneko mezu "pil-piltsuan" (barkatu lizentzia lexikoa). Nik ere musturra sartu izan dut tartean, batez ere Josu Naberanek bere teoriak arrazoitzeko adibide toponimikoak eman dituenean.

Lehengo egunean blog honetako protagonista izan ziren Federico Barrenengoa eta bere bizitzan egin zituen lanak eta ikerketak. Horren harira, Artziniegako mugetatik apur bat irten eta “Onomastica de la Tierra de Ayala” lan zabaleko bigarren liburukiak dakarren testu interesgarri bat ekarri gura dut.

XV. mendearen amaiera aldera, Artziniegako hiriak liskar ugari izan zuen Aiarako Lurrarekin bien arteko mugak zirela eta. Garai horretan gaur egun Artziniegako udalerriaren menpe dauden herriak (Mendieta, Retes de Tudela, Santa Koloma eta Soxoguti) hiriaren eskumenetik kanpo zeuden, eta Artziniegaren mugak ez ei zeuden batere argi. Egoera hori nahiko arrunta izan zen garai horretan, Erdi Aroko banderizoen liskarrak amaitutakoan ez zegoelako batere argi nondik nora zihoazen batzuen eta besteen eskumenak. Herriko agintariek orduan mugak zehazteko beharrizana ikusi zuten, batik bat gatazka horiek konpontzearren eta horretarako Mena Haraneko Anzo herriko Hernan Saez de Vallejo batxilerrarengana jo zuten 1496. urtean.

Hernan Sáez de Vallejo Batxilerra, beraz, Artziniegara etorri zen eta berton Arteko Santutegiaren ondoan zegoen putzua hartu zuen abiapuntu Artziniegako mugak zeintzuk ziren eta nondik pasatzen ziren zehazteko. Oinez egin zuen mugetan zeharreko ibilbidea eta, horrela, eman zuen sententzian zenbait lekuen izenak aipatuz joan zen. Izen horiek guztiak nahiko ondo kokatu ditzakegu gaur egun ere Artziniegako hiriaren jurisdikzioaren mugei jarraiki.

Toponimoak dakartzan txatalak honela diosku:

“....del mojón que está cerca del pozo de Santa María de la Encina e dende como va al manzanal de mi el dho Lope García de San Pelayo e derecho al paso de el Vadillo e dende por el arroyo de Arriega abajo derecho (...) antés que llegue al camino real que va de Arziniega a Gordexuela se ponga un mojón (...) que así se pusiere a zerca del dho camino real cabo el dho arroyo de Arriega derecho como va al solar de Galavidarru (...) en dende abajo se alimite por el mismo camino real como va a las peñuelas de Alambarri e dende por la orilla de las heredades labradas e por los mojones de encima del solar de Urtabe que parte el exido de las heredades de dicho solar fasta el arroyo de El Vicho e por entre las heredades (...) arriba fasta el mojón que está puesto cabo a la fuente de Ureta (....) por el río arriba entre las heredades e exido de Axpuro según está mojonado entre los de Llanteno e los de dha villa fasta la cruz de Lopetarache (...) e dende por la orilla de los exidos fasta la casa de San Román e dende como baxa al pozo negro abajo de Sojoguti e dende el cuerno de Artumiaga e dende como le dicen la presa vieja de Arrazuría e dende al valle arriba entre el exido de Ochati y Rudavala e las heredades del solar de Gordéliz fasta el exido de la bandera e volviendo por encima de Gordéliz a la era de el pando (...) e dende las Teriallas entre las heredades y el exido fasta el Trechuelo e dende volviendo hacia el Arrastraduero entre las heredades y el exido al mojón que está enla cruzada de Martín Barrena e dende abaxo fasta el mojón de los nozedos de San Miguel e dende al mojón de la entrada de el manzanal al mojón del Pozo de Santa María de la Encina; declaramos e mandamos, que todo lo contenido dentro de estos límites aziala villa de Arzeniega, quede por termino y jurisdicción de la dicha villa, para agora e para siempre jamás.”

Ez da zerrenda luze eta sakon bat, baina ez da inolaz ere hutsaren hurrengoa. Lehenengo begiradan ere gaur egun bizirik dauden toponimo batzuk identifikatzen dira (Axpuro, San Román, Artumiaga, Ureta...), guganaino ahoz heldu ez diren beste batzuen ondoan (Galavidarru, Arrazuria, Arrastraduero...). Esan bezala, dena dela, ez da gaitza egiten aipatutako toponimoak geografikoki kokatzea.

Zerrendatik beharbada honako hauek ditugu zalantza eta kuriositate gehiago planteatzen digutenak. Batzuk inoiz aipatu izan ditugu blog honetan:

• Galavidarru: Toponimo arraroa da. “Galabidarte” moduan interpretatuta ere ikusi dut, baina ezin nezake esan zein den forma zuzena.
• El Vicho: Hau ezelako zalantza barik transkribapen akatsa da, eskribau erdaldun baten lan argia. Gaur egun ere “Albitxu” (eta gehienez, Elbitxu) esaten zaio berton aipatzen den leku eta errekari.
• Artumiaga: Zalantzak ditut forma honekin. –aga atzizkia ez nago seguru benetakoa ote den, izan ere, Artumiana da egungo forma eta dokumentatuena.
• Arrazuria: Blog honetan jadanik aipatu dugu toponimo hau. Gaur egun “La Teja” izeneko presari dagokio.
• Rudavala: Río Dábala esan gura du. “Río” berbarekin honen moduko konposatuak zabal agertzen dira Enkarterri eta Cantabriako toponimian.
• Teriallas, Arrastraduero: Aitortu behar dut toponimo hauetarako azalpen etimologikorik ezdaukadala.
• Trechuelo: Burgoseko Bureba eskualdean izen bereko herrixka bat dago, edo zegoen, behinik behin. Ba al liteke “trecho” berba oinarrian egotea, latinezko “tractus” batetik?

Beste alderdi deigarri bat ere nabarmendu beharra dago, hain zuzen ere zelan agertzen diren hain denbora zaharretan ere euskal toponimoak toponimo erromantzeen ondoan. Irudia ikusita, esango nuke halako bereizketa geografiko bat egitea ez dela zaila, izan ere antzeman daiteke euskal toponimoak nagusi direla Artziniegak Gordexola eta Llantenorekin zituen mugetan eta erromantzeak agertzen direla argi eta garbi Retes de Tudela edota Santa Kolomarekin muga egiten zuten parajetan. Ondorengo mendeetan ere, adibidez XVII. mende hasierako udal-ordenantzetan agertzen diren toponimo zerrendetan, antzeko egoera bat barruntatu dezakegu mugen barruko toponimian: toponimo gehientsuak (eta generikoak ez direnak) nagusiki euskaldunak, eta beste parte garrantzitsu bat erromantzea. Horren antzeko egoera topatu dezakegu hurreko beste herri batzuetan, besteak beste Zallan, Galdamesen edota Sopuertan, non antzinako denboretatik ere toponimia mistoa azaltzen den.

Hori guztia ikusita eta beste lekukotasun batzuen argitan zer esan daiteke hipotesi moduan? Nik hiru puntutan laburbilduko nituzke aukerak:

· Artziniegako Hiria hizkuntza bien arteko mugan bertan zegoen, eta hiria izanda, egoera nahasian, ez baita berdina baserri-giroa eta giro giro urbanoa. Horregatik islatzen da antzinatik egoera mistoa toponimian

· Itzulitako toponimia baten aurrean gaude, eta horregatik izaten dira toponimo erromantzeak generikoagoak, eskribauak berarentzat errazagoak zirenak itzultzen zituelako. Benetako toponimo erromantzeak historikoki erdaldunak izan diren herriekiko mugetan baino ez ziren ageriko (Retes de Tudelarekin, adibidez). Arabako Batzar Nagusietako 1671ko aipamenak hipotesi honen aldekoa da.

· Euskararen galera zaharra da, eta jadanik XV. mendean agertzen diren toponimo euskaldunak arrastoak baino ez dira. Ordurako gaztelania izango litzatekeen, beraz, hiritarren ohiko hizkuntza, Llantenok eta Gordexolak artean euskaldun irauten zuten bitartean, eta eurekin batera Artziniegako auzo txiki batzuk.

Hipotesi hauetatik (eta jaurti litezkeen beste batzuetatik agian) zein ote den benetakoa, zuzena, hortxe dago koska eta misterioa, toponimiaren azterketa lagun, egunen batean argituko dena, beharbada.

Barikuan Federico Barrenengoa Amurrioko ikertzaileak betiko utzi gintuen, laurogeita bederatzi urterekin, haietako asko eta asko euskalgintzari eta kulturari emanak. Albistea entzundakoan, berehala pentsatu nuen txoko honetatik omenaldi txiki bat egin behar zitzaiola, arrazoi ageriko batengatik: bera izan genuen aurreko mendean gure eskualde honetan toponimia eta onomastika ikerketen aitzindaria. Zaila izango litzateke, imajinaezina gaur egungo ikuspegitik, Aiarako toponimiaren ikerketa ulertzea Barrenengoaren lan zabala kontuan hartu barik.

Nik neuk adibidez“Onomástica de la Tierra de Ayala” lanari esker izan nuen Aiarako toponimia-ikerketekin lehenengo harremana. Hiru liburuz osatutako lan zabala da, eta lehenengoa, toponimiari dagokiona, 1989an atera zen argitara. Bertan, historikoki Aiarako Lurra osatu duten herrietako toponimia historikoaren zerrenda ematen da (Amurrio, Okondo, Aiara bera eta Artziniegako herriak). Geroztik onomastikari eskaini zion beste liburuki bat, eta azkenik aurrekoetan emandako toponimo eta abizenen aurkibide etimologikoa osotu zuen. Gaur egun, lan horren alderdi asko hobetzeko modukoak begitantzen zaigun arren –eta benetan hobetzeko modukoak lirateke- horrek ez dio ezelako garrantzirik kentzen, inoiz ez delako egin hain asmo handiko ikerketarik gurean, eta gutxitan seguru aski Euskal Herriko beste eskualdeetan. Halandaze, tentuz hartu behar dira Barrenengoak emandako zerrenda eta etimologia batzuk, berak azken urteotan aitortzen zuen legez, baina ezin dugu ahaztu bere garaiaren semea izan zirela, bai Barrenengoa bai Barrenengoaren lana eta liburuak.

Beste arlo batzuetan ere lanean ibili zen Federico Barrenengoa, buru-belarri gainera, esaterako Aiarako euskalduntze mugimenduan, AEKn edota ikastoletan. Aiarako euskararen lekukotasunak ere berak batu zituen XX. mendeko azken urteetan, ozta-ozta, eta hari esker dauzkagu esku artean Aiarako azken euskaldunen ahotsak. Horretaz zenbait artikulu idatzi zuen eta bere liburuetan ere testu eta jakingarri batzuk azaltzen dira. Historian ere jardun zuen, eta horren emaitza da bere azken lana: El valle de Ayala (I): de la prehistoria al siglo XVI. Lan horren bigarren atalean ei zebilen lanean osasuna trakestu zitzaion arte.

Euskaltzain urgazlea zen 1979. urtetik ona, eta azken urteotan errekonozimendu instituzionala heldu zitzaion; hala, 2004.ean ohorezko euskaltzaina izendatu zuten. Urte horretan bertan “Urteko Amurriarra” bihurtu zen.

Goian bego.