Soxoguti, beraz, urte horretan egin zen artziniegar. Ez da horrenbeste denbora igaro. Soxotik jaisten den errekastoaren ertzetik goaz La Barcenatik hara, Pozo Negro izeneko lekua bisitatuz (doinu iluneko izena, inondik ere) eta Soxogutiko errota ezkerretan utzita. Errota hau martxan ibili zen XX. mendera arte, eta duela urte batzuk gazte batzuek konponketa lanak egin zituzten, ondare polit hau kontserbatzeko. Ondo geratu da. Inguru bukolikoa da, haltz, askar eta leizarrek edertzen dutena, Utxati mendiko hariztien oinetan. Berehala Soxogutiko lehen etxea ikusten dugu, baserri handi bat, eta errekaren beste aldean, zubia zeharkatuz beste batzuk kamino ondoan, eta goiko aldean Cámara auzoko dorrea, baita Barruelo auzoa ere. Herri osoa ikus daiteke, Zaballa mendiaren mendebaldeko magalean gora eginez, baso itxi batekin topo egin arte. Horixe da Soxoguti. Izenak zer esaten digu, zer izkutatzen du? Entzundakoan konturatzen gara toponimo honek bailaran gora dagoen Soxo herriarekin baduela zerikusirik, alde batetik Soxo dago eta bestetik -guti “arraro” hori. Soxori buruz zeozer argitzea tokatzen zaigu, beraz. Egingo dugu joan-etorri arin bat, eta aprobetxatuko dugu oraindik bisitatu barik daukagun Berrones auzoa bisitatzeko. Soxoko Elizan geratuko gara, Orbilla auzoan, bertako ikuspegi zabala aprobetxatzeko.

Soxo herriak jarraitzen du Aiarako udalerriko hogeita lau herrietako bat izaten. Mendebaldekoena da, Burgoseko mugan bertan dago. Inguru ezin ederrago batean zabaltzen da, Zaballa mendiaren hegoaldeko magalean dagoen Sobrevilla auzotik eta El Valle eta Ubiartetik harago, Urruelaraino, Vallobera eta Anguloko mendaterantz. Soxok toponimia aberatsa dauka, gehiena erromantzea eta itxura zaharrekoa, nahiz eta euskal toponimoak ere arraroak ez izan. Sojo, Soxo, Zollo (duela urte batzuk modan jarri zen bezala)... zer esan nahi ote du? Ikusi dezagun:

IX. mendean, San Felices de Ocako monastegiari egindako donazioaren dokumentu batean agertzen zaigu lehengoz Soxoren izena, beste batzuekin batera "...Id est Angulo, et Salvata et Eversa et Lixarzo et Urzanico et Pando et Fluiso et Erbice Desolio". XII. mendean Solio agertzen da, eta XII. mende horretan bertan ere, Sollo. Hipotesi guztien arabera, izen honen jatorrizko forma dokumentatzen den formarik zaharrena da, Desolio, beharbada latinezko “desolo” aditzarekin zerikusia duena, “basamortu” “edo “abandonatu” esangurarekin. Forma zahar hori Nafarroako Desojo herrian gorde egin dela ematen du. Gure Soxon, itxura guztien arabera, hasierako “de” horren galera transkripzio akats baten ondorio baino ez da, eskribauren batek leku-preposizio batekin nahastu zuelako, eta “Desolio” jartzen zuen tokian berak “De Solio” interpretatu zuen. Geroztik, izenaren eboluzioak “de” hori kontuan hartu barik jarraitu zuen: Desolio>Solio>Sollo>Soxo bidea eginez, gaur egungo Sojora heldu arte. XVII. mendera arte Soxo grafia erabiltzen zen.

Horixe da, beraz, Soxo izenaren jatorriaz egin daitekeen hipotesik sinesgarriena.

Zeharkatu dugu ostera ere Artziniega eta Aiararen arteko muga Soxogutira itzultzeko. Izen hau ez da agertzen dokumentazio hain zaharrean. Antza, lehenik Soxo zegoen, eta ondoren Soxoguti. Soxoren kasuan bezalaxe, XVII mendera arte Soxoguti forma agertzen da, eta geroztik Sojoguti nagusitzen da gaztelaniaren eboluzioarekin bat eginez. Gutxi gora behera izenaren lehen osagaia argituta geratu da, eta -guti berezi hori baino ez zaigu falta misterioarekin amaitzeko. Ez zaio buelta larregirik eman behar, nire ustez Alfontso Irigoienen ustea onartu behar da, bere horretan: “guti” horrek euskaraz esangura zehatza du, gutxi edo txiki (Guti “gutxi” izenlagunaren bustidura bako forma zaharra –egun ekialdeko forma eta zuzena euskara batuan- baino). Sarritan agertzen da “guti/gutxi/gitxi” herrien izenen alboan, beste herri nagusiago batetik ezberdintzearren, hala nola Arabako Lautadako “Miñao Gutxia” eta “Miñao Nagusia”. Nabarmentzekoa da bustidura bako forma agertzea, honek garai zaharretan sortutako toponimoa dela erakusten baitu, izan duen eboluzio modernoa gertatu baino lehenagokoa.

Labur esanda, Soxoguti Soxo txiki bat dugu, goiko aldekoa baino xumeagoa, nonbait, izena ipini ziotenen ustetan, baina bere gutitasunean, guretzat, nagusi.