MusdeH blog

Noiznahi aurkitzen ditut nire ikuspuntutik aipagarriak, kritikagarriak, arreta-deigarriak diren hitzak. Egunero irteten dira egunkarietan, aldizkarietan, solasaldietan, blog honetan destripatu nahi ditudan jarrera zaharren etsenpluak, diskurtso ankilosatuen islatzaile, nire ustez. Gaur Baztarrika dela, bihar Aristi, etzi Kontseilua, etzidamu Klusterra.

Ezin ditut denak hona ekarri, ezin ditut denak kritikatu, ezin denei buruz mintzatu; baina bururatu zait gure hizkuntzari buruz hor barrena darabilgun paradigma honen antzekoa dela, ziuraski: xake taula bat, non gelaskak bi koloretakoak diren, baina koloreetako bat bestearen gainean ezarria den, gehitua nolabait. Honela esplika ditzaket azken egunetan han-hemenka jaso ditudan aipamen batzu:

Lehengoan Patxi Baztarrikak honela zioen: "Euskara eta gaztelaniaren artean bizikidetza baketsu eta aberasgarria bilatu behar da", eta gero: “Elebitasunarekin inork ez du galtzen, ez euskarak ez gaztelerak”. Irakurri nuen tokian esaten zenez, “euskararen mundua...” eta abar aipatuak ziren. Edo, bestela, kalean Euskara zenbat erabiltzen den neurtzeko ekimena, (gaur egun) Klusterrak abiarazitakoa.

Horiek eta gisa horretakoak irakurrita, badakigu zein den euskaldungoaren zati gehienarentzat xake taularen hondoko kolorea eta zein gainetik ezarria dena: azken hau gure hizkuntza da. Eta laukitxoak txikiagoak dira beste kolorekoak baino, eta erraz asko garbitu dezakegu taula eta hondoko kolorea gero eta hedadura handiagoan dago.

Izan ere, zergatik ez dugu neurtzen karriketan zenbat erabiltzen den gaztelania (agian beste hizkuntzarik ere bai)? Zergatik ez dugu –oraindik- hondoko hizkuntzatzat gurea hartzen? Zergatik Klusterrak berak, “soziolinguistika” klusterra den aldetik, murrizten du bere misioa “euskararen berreskurapen eta normalizaziorako soziolinguistika ezagutza garatzea” izatera? Ez al da, inolako normalizazio prozesurik gertatuko bada, desordezkapen prozesurik ere gertatu beharko, xake taulan beste hizkuntzari uzten zaion eremua txikiagotuz eta?

Tira, xake taularen koloreen adierazgarri hori ontzat emanda, erraz uler dezakegu nola sarritan hitz egiten den “euskararen munduaz”, edo “lan mundua euskalduntzeaz”, edo “orain erronka erabilera baita”. Izan ere, gu euskaldunok “Unibertso bat” osatu baino, (Euskararen Unibertsoa deitu zituzten halako batean Kontseilua sortzeko egin ziren jardunaldiak), eta horrela “gure mundua euskaraz” garatu baino, “euskararen mundua” bide dugu hor nonbait (badakizu, euskalgintzako jendea, irakasleak, idazle, irakurle, musikari... militante horiek...), eta norbera mundu horretan sartu eta atera egin daiteke nahieran...

Baina, “lan mundua euskalduntzea”, hots, “euskara lan munduan normalizatzea”, ez al da zail samarra izanen, bertan dihardugunok aldi berean normalizatzen ez bagara, eta azken hau nola egingo dugun ez bagara gure bizitzaren alor guztietan normalizatzen? Partzialki edo atalez-atal normalizatu? Ez dut uste.

Eman dudan hirugarren esaldia “erabilera da erronka” zen; eta, horra, hemen ere, badirudi bigarren kolorea nahikundez eman dezakegula taula gainean. Baina hondoko kolorea beti present. Motibazioa eta ezagutza edozein neurritan daudelarik ere, erabilpena gora eta behera ibil daiteke. Hori da gure egoera, gure jarrera, gure jokabidea. Eta horregatik neurtuko dugu kalean zenbat euskara erabiltzen den, beste hizkuntzak paisaiaren oinarri bihurturik, eta Euskara adabaki, gehigarri, esfortzua kostatzen den ariketa-gai.

Beste batean gehiago.

Hilabeteak joan zaizkit blogean ezer idatzi gabe; izan ere, askotan sentitu dut gogoa berriro idazteko, normalean prentsan edo zerbait irakurri eta horrek asaldarazi nauenean. Esate baterako, Batasunak bere lege proposamena aurkeztu zuenean. Euskara berreskuratzeko legea. Ongi. Legea ez da aski, ordea, hizkuntza berreskuratzeko, edo geure buruaren jabe izan gaitezen, beste hitzetan esanda.

Denbora honetan ez idazteko arrazoi bat izan zitekeen behin eta berriro gauza berak esateko arriskua saihestea, hots, errepikatzeko beldurra, lotsa hobeki esatera. Badakit, aitortu nuen espreski, ideia berberak aterako zaizkidala kaskopetik gehienetan, edo ideia gutxi batzuren bueltan ibiliko naizela beti. Egia da hori, baina, ez al da egia egunkarietan eta beste komunikabideetan ere ideiak eta planteamenduak errepikatu egiten direla etengabeki?  Hau da, nik idazki hauen bitartez azalerazi nahi ditudan akats edo okerrak ez al dira behin eta berriz agertzen? Horra, bada, lotsa hori kentzen hasteko motibo bat.

Eta denbora aitzina joanagatik, ez dut somatzen aldaketa handirik diskurtsoetan: blog honetan planteatzen ditudanak ez dira berehalakoan gauzatuko, ez izan beldurrik. Urteak pasako dira, ziur egon, euskaldungoa jabetu dadin hain sinple eta ia tautologiko diren ideia hauetaz.

Alabaina, espero nuen berriz idazten hasteko pizgarriren bat agertzea, eta gaur halako bat aditu dut irratiz. Eguneko gai bihurtu zaigu etorkinen afera, eta horretaz ihardun dute, nola ez. Ea etorkinek boto emateko eskubidea duten, nolatan, noiz, zer baldintzatan, eta abar.
Integrazioaren gaia aipatu dute gero. Eskubideak gora eta behera, etorkinek bertan lan egiten badute eta, kontu gorena, zergak bertan ordaintzen badituzte, ezin zaiela eskubiderik ukatu. Ongi, baina pentsatzen dut nik ez ote duten eskubiderik irabazten bezalaxe, betebeharren bat ere. Erran nahi baita, etorkinek eskubideak badituzte, betebeharrak ere izanen dituzte geronek bezala. “Adonde fueres haz lo que vieres” dio erdal esaera zaharrak.

Eta horratx integrazioaren gaia: hizkuntza, ea etorkinek gure hizkuntza eta kulturaren berri izaten duten, nolabait integratu behar badira, horiek ezagutu eta haietaz jabetzeko biderik aurkitzen duten. Eta honetan aurkitzen dut akatsa.

Ez da lehenengo aldia, jakina, etorkinen gaia agertzen dena “euskalgintzaren” hitz jarioaren barnean. Baina, esan dezadan deblauki eta beste azalpenik gabe: etorkinek, integratuko badira, gure hizkuntza ikasi beharko dute; hortik doa, behintzat, aferaren muina. Eta nik galdetuko dut: Eta nola integratuko dira berrogei edo berrogeita hamar urtez gure hizkuntzaren berri izan duten eta jatorria bertan duten baskoak?

GEG ekuazioa (ikus Ekuazioa artikulua) ontzat emateak dakartzan ondorioetan badira sakon-sakonak direnak, nahiz eta sinpleki adierazten ahal diren. Gehienetan, denboretan zehar erabili diren deklarazioak antzaldarazi egiten dituzte. Sarritan oso barneraturik dauzkagun lelo eta esamolde ohikoak hustu, tautologia bihurtu edo hankaz gora jartzen dizkigu hark, hots, delako ekuazioa aplikatzeak.

Baten bat ikusi dugu lehenago (ikus Biziberri artikulua), baina uste dut merezi duela beste batzu aztertzera ekartzea eta, tipulari dakiokeen bezalaxe, gure hizkeraren muina biluztea, daramagun mozorroa kentzen hasiz.

Uste dut mozorroa daramagula ia beti; mozorro bat, gauzak argi ikustea galarazten diguna, aitzakitzat sarritan darabilguna, aitzina urratsak ematea saihestea ondorio izan ohi duena. Mozorro deitzen dudana, lehengoan pertsonaia izendatu nuena besterik ez da. Hizkuntza, nolabait esateko, guregandik kanporatu genuen: bizitzaren aspektu askotan, gehiegitan, sortu genuen zerbait gutaz kanpoko, hizkuntza OBJEKTU bihurtu genuen.

Handik aurrera, Euskarari edozer gauza gertatzen ahal zaio, Euskararen egoera -kontzeptu kritikoa- aztergai da, Euskararen alde edo kontra aritu daiteke norbait, Euskarak hura eta bestea behar ditu, Euskara bultzatu, sustatu, defendatu, maitatu, inposatu, babestu eta beste hamaika gauza egin daiteke, eta hori guztia merke-merke, hots, euskaldunoi ezer kostatu gabe, mugitu gabe, gure bizitzetan aldaketarik nimiñoena ere gertatu gabe.

Zentzu horretan, paradigmatikoa izan daiteke "Hemen gaude, Euskararen alde" delako lelo ezagun edo ezinago ospetsua, biltzen baititu gure hizkuntzarekiko bereizkuntza formala eta euskaldunon pasibitate erabatekoa, urteak eta mendeak joan baitira Etxeparek Euskara aurkeztu zigunetik, armairutik atera zedila eskatu zueneko hartatik, hain zuzen ere.

Baina eta, ekuazioa aplikatuz gero, galde egin dezakegu: nolatan ez gara egonen "geure buruaren alde"? Tautologiko suertatzen zaigu beraz: "Hemen gaude geure buruaren alde".

Pasibotasunari dagokionean, akaso egotea bera aldekotasunaren adierazlea da? Eta kontrakoa? Bertan ez egotea Euskararen aurkakotasun erakusgarria da? Sinplekeria galanta litzateke hori. Izan ere, lelo hori adierazpen sinple bat besterik ez da, baina badu alde negatibo hori: horretaraz gero, gu eta Euskara bi gauza desberdin gara. Eta honela planteatuta, Euskarak bere bidea segi dezake, eta guk gurea; ez dute zertan bilakaera berdina izan. Euskara joan daiteke larritasunera, desagertzeko zorian jartzeraino, eta guk jarrai dezakegu gure bizitza lasaian.

Bai, Euskara galtzen ari dela eta, oso sentikorrak gara, baina egin egin ez dugu ezer askorik egiten. Eskatu bai, ea inork, beste inork, altxatzen dizkigun oztopoak eta zailtasunak. Eta manifestazioetan, elkarretaratzeetan, horretarako arrazoiak publiko egiten ditugu: “Hemen gaude, Euskararen alde!”.

Herri Arduralaritzaren Euskal Erakundeak kaleratzen duen Administrazioa Euskaraz aldizkarian, azken zenbakian, Hizkuntza Politikarako sailburuorde Patxi Baztarrikak honako baieztapenak egin dizkigu:

“Azken batean, erabileraren erronka irabaziko badugu, lortu beharra daukagu euskara jendearentzako erakargarri izatea. Duela urte batzuk euskara zabaltzeko helduleku nagusia militantismoa zen. Etorkizuneko gizartean oinarri nagusia militantismoa barik, erakarmena izango da, eta hori lortzeko printzipio nagusiak kalitatea eta bikaintasuna dira”

Ez da lehen aldia horrelako ideiak plazaratzen direna; “euskara erakargarri bihurtzea”. Hori omen helburua. Alabaina, zertaz ari gara? Euskara erakargarri bihurtu? Norentzat? Euskal hiztunontzat agian? Erdaldunentzat menturaz?

Hitz horien atzean ikus dezakegu non gauden, zeren eta, munduan ba al da hizkuntzarik bera darabilten hiztunentzat erakargarri ez denik? Hizkuntza oso eta hiztun oso direnen kasuetan, eta bizitza normaltasun halako batez garatzen denetan, zer erakargarritasun berezia behar du izan hizkuntzak erabilia izan dadin? Norentzat ari da, bestela, Patxi Baztarrika?

Ez dut jaun hori kritikatu nahi, hala ere; haren hitzak beste askok erabiltzen ditu. Baina iruditzen zait gezurra berriro ere agerian geratu zaigula. Baztarrikak Euskara erakargarri bihurtu nahi izateak zera esan nahi du, ala euskaldunontzat gure hizkuntza ez da aski, edo zama edo zigorra da, ala uste du erdaldungoa erakarriko dugula gure hizkuntzara, -hau zernahi dela ere-, produktu bikainak eginez.

Bietan ere tranpan gaude: lehena dugu arazo larria, eta zerikusia du euskal hiztunok dugun hizkuntza gaitasunarekin, ziuraski behar baino eskasagoa, edo ditugun lotsa edo konplexuekin. Bigarrenak erdia ustela du. Nola izanen da inoiz gure hizkuntza erakargarria gu geu erakargarriak ez bagara, gure hizkuntza horretan gaitasun eskasa badugu, “erabileraren erronka” irabazi ez badugu?

Izan ere, Baztarrikarena irakurri eta gero, beste baten iritzia ailegatu zait begien aurrera, eta kasik nik emateko nuen erantzuna eman dit. Horri ere nire kritikak egingo dizkiot, baina pasa gaitezen irakurtzera:

“EUSKARA NOLA SALDU
Hizkuntza baten hiztun komunitatearen izaera eta irudia oso garrantzitsuak izan daitezke pertsona batek hizkuntza jakin horren aldeko jarrera positiboa izan dezan. Eta alde horretatik, hizkuntza komunitateak interesgarri eta erakargarri suertatzen asmatu behar du. Zentzu horretan, pizgarri polit eta indartsuak dira euskaraz sortutako liburu, disko eta film gozagarriak, baina baita hizkuntz horretan egoki moldatzen diren kirolari, umoregile eta telebista aurkezle ezagunak ere. Maila guztietan lortu behar du erakargarri suertatzen hizkuntz komunitate batek, eta horretarako, dituen (eta ez dituen) guztiak ondo komunikatzen asmatu behar du, gainontzekoek entzun, ulertu eta baloratzeko moduan gainera. (...) Literaturan eta telebistan, musikan eta publizitatean, zineman eta komikietan, han, hemen edonon eta nonahi, eremu eta maila guztietan behar ditugu berean onak, arrakastatsuak, eredugarriak diren euskaldunak. Hizkuntz komunitatea ez ezik, euskara bera ere aberats eta erakargarriagoa egin eta erakuts dezaketelako. Garrantzitsua da hori, oso: garena komunikatzeari heldu behar diogu. (...) Bada garaia euskararen alde lan egiteko bide atsegin, erakargarri eta eraginkorragoak har ditzagun. Ahaztu ditzagun harridura markak, aginduak, esijentziak, manamenduak. Eta saia gaitezen pertsuaditzen, seduzitzen, jendea euskarara erakartzen”. (Iñigo Fernandez Ostolaza: Euskara eta publizitatea bloga)

Ikusten denez, Iñigok nahastekatzen ditu kontzeptuak, gaur egun oso arrunta zaigun hizketa-moldean (esan nahi dut Euskara eta komunitatea, biak ere subjetu gisa erabiltzen dituela), eta erantzun garrantzitsuak ematen baditu ere, gaitzean berriro ere sartzen da, “euskara bera ere...” aipatzen duelarik, esate baterako.

Dudarik ez dago zerbait erakargarria izanen bada ez dela “hizkuntza bera”, baizik eta bera darabilen hizkuntza komunitatea. “...izaera eta irudia oso garrantzitsuak izan daitezke...” dio; nik "dira" esango nuke. Gainera, ezinezkoa iruditzen zait ezer erakargarria Euskaraz produzitzea euskaldunok hura kontsumitzen ez badugu. (ETB1 akaso? Maiztasun batez agertzen dira polemikak horren kalitatearen inguruan; eta, zertarako nahi dugu kalitate handiko telebista bat hiztunon zati handienak erdipurdikoa bilatzen duen bitartean?).

Komunitate erakargarria eraiki behar dugu, baina horrek ez du esan nahi erakusleihoan paratu behar dugunik, kanpoan dabilen populuarentzat ikusgarri eta erakargarri. Komunitate dinamikoa, abegikorra, bizkorra eraiki behar dugu. Euskara eroso eta gustuz baliatuko duena. Kalitatea bilatu behar dugu; jakina, lehendabizi guregan. Kalitatezko hiztun izan behar dugu. Arazoak arazo, gure gaitasuna eskasa, neurgarria, zalantzazkoa den bitartean, alferrik sortuko ditugu maila altuko kultur produktu "homologagarriak". Baina gure neurrikoak behar ditugu.

Iñakik Euskara jartzen du hizkuntza komunitatearen gainetik. Nik alderantziz. Baztarrikak ez du komunitatea aipatzen. Niretzat oinarria da. Ez da inor gure komunitatera hurbilduko, ez Euskal Herriko eta ez etorkin, gure hizkuntz komunitatearen bizia arriskutan dagoen bitartean, edota “Nafarroan Euskara egoera larrian dago, eta zer esanik ez Iparraldean” behin eta berriz aireratzen badugu. Inor ez da sartzen hondoratzen ari den itsasontzi batean.

Bi iritzietan ere, honako arriskuaren oihartzuna aurkitzen dut: guretzat izan ez ezik, Euskara besteri saldu beharra, edo arrotz jendea gurera erakarri beharra, eta horretarako gezurrezko dekoratu bat ez ote den prestatu nahi dena; publizitate teknikak baliatu, biltzeko papera ezin dotoreagoa erabili, baina barrukoa hutsik, erdi hutsik, guretzat erakargarri ez dena kanpotarrentzat erakargarri bihurtu nahian.

Adibideetan, Euskara pertsonaia ageri den adibideetan, batzu larri samarrak dira. ‘Euskararen Normalizazioa’ deituriko kontzeptu nagusi horren inguruan, inoiz egin diren ekimen handienetako bat dugu, dudarik gabe, Eusko Jaurlaritzaren eskutik heldu dena.

Eta, Ekuazioa (06-01-17) deitu artikuluan esaten nuena ontzat ematen badugu, hots, gu geu garela, euskaldunak alegia, normalizatu beharrekoak, eta ez Euskara, edo eta, Euskara hizkuntza gisa normalizatzerik ez dagoela hiztunok normalizatzen ez bagara, edo eta, azken batean, hizkuntza bat normalizatzea hizkuntza komunitatea bera normalizatzea dela ("recuperar el euskara es recuperar-nos" esan zuen behin Txepetxek), nola deabru onartu daiteke “EUSKARA BIZIBERRITZEKO PLAN NAGUSIA” deitzea instituzio gorenak abiatzen duen xede hartarako ekimena?

Izan ere, euskaldunak BIZIBERRITZEN ez bagara, alferrik saiatuko dira Euskara biziberritzen; euskaldunak baikara bizi garenok, eta soilik euskaldun bizi garen neurrian, neurri berean hain zuzen ere, dugu hizkuntza bizirik.

Baina ez dakit zein puntutaraino gobernu haren ekimenak hartzen dituen bere babespeko euskaldunak xedetzat. Lantegietan ere, azken denboretan behintzat, herrietan, elkarteetan, Euskara Planak ditugu berrikuntza. Eta udaletan, aspaldi dela, Euskara Teknikariak. Hauek guztiak ditugun bezala, sarritan aurkitzen ditugu Euskara gaitzat jotzen duten ekimen eta egitasmoak. Badirudi, ordea, lotsa handia dagoela erakundeen eta elkarteen aldetik euskaldunoi zuzentzeko, beldurra zuzenki eta babesik gabe euskaldunoi biziberritze lanak proposatzeko. Zeren eta, azkenean, edozein plan, egitasmo edo plangintza gauzatzekotan, edo langileek, edo herritarrek, edo ikasleek gauzatu behar izaten dute, beti. Nahiz eta bataioan delako ekimenari “Euskara-zerbait” eman zaion izentzat.

Beldur naiz kontua ez ote den benetan ondorio larriak ekarriko lituzkeela Euskara euskal hiztunak garela onartzeak; ondorio politikoak, noski. Horiek, ordea, beste artikuluren batean azalduko ditut, ene aburuz. Ondorioak erakunde politikoentzat, “Euskara-Erakundeentzat”, “Euskaltzaleentzat” ere.

Gaurko artikulua ez da, seguraski, oso garbia izan; ea hurrengoetan osatu eta aferari argi gehiago ematen diodan. Oraingoz, bego honetan.