jurtzixabi blog

Josu Leonéren liburua arestian irakurrita neukala, lehengo batean etxeko trastelekuan ibili nintzen fakultate-garaiko liburuez betetako kaxak arakatzen, eta hona hemen topo egin nuen aspaldi irakurri eta aspaldi ahaztutako liburu batekin: Elkarlanean argitaletxeak 1983an plazaratutako Francisque Michel-en liburu ederraren faksimilea. Aurreneko bizitza batean azpimarratu nituen pasarte batzuk ere ikusi nituen, eta esaten dutenak harritu ninduen asko, ez bainituen batere gogoratzen.

Dirudienez,  Francisque Michel ikertzaile frantziarra Euskal Herriaz ohartu zen agotak eta beste arraza madarikatu batzuen gainean bere libururako materialak biltzen ari zelarik. Geroago, ordea, 1857ean Parisen oso lan ezaguna izango zena argitaratu zuen. Le Pays Basque: Sa population, sa langue, ses moeurs, sa littérature eta sa musique. Michel Lyonen jaioa zen, eta dakidanez ez zen euskal jatorrizko.

Liburuaren hasiera oso bitxia gerta lekioke gaur egun bati baino gehiagori:

“On sait généralement ce qu’il faut entendre par le Pays Basque, ou plutòt on ne le sait pas, la France, a ne parler que d’elle, étant une contrée peu ou mal connue, surtout dans ses parties reculées qu’une nature âpre et une langue particulière semblent fermer aux étrangers » (1. or.).

Hau irakurrita, edonork esango luke Michelentzat “le Pays Basque” dela gaur egungo frantses gehienentzat ere dena: Pirinioren ondoko txoko bitxi folkloriko hori. Hala ere, zertxobait gehiago irakurtzen badugu, honako hau aurkituko dugu:

“Le Pays Basque s’étend sur l’un et l’autre versant de l’extrémité occidentale des Pyrinèes, en France et en Espagne”, eta gauzak are argiroago ere uzteko Faurel historiagilearen aipamen bat dakarkigu: “Prises collectivement, ces trois provinces [Lapurdi, Baxenafarroa eta Zuberoa, alegia] se nommaient le Pays Basque, étant habitées, comme elles sont encore en très-grande partie, par les Basques, population totalement distincte, par la langue et par les mœurs, des Gascons, ses voisins français, tandis qu’elle reconnaît pour frères ses voisins espagnols, les habitants de la Biscaye, du Guipuzcoa et de la haute Navarre”. (2. or.).

Hitz horiek Julio Zesarrek askozaz lehenago idatzitakoak gogorarazten dizkigute, baita garai bertsuan Victor Hugok plazaratutakoak ere. 1643an Axularrek emandako Euskal Herriaren definizioarekin bat datoz aipu hauek: “...zeren anitz moldez eta diferentki mintzatzen baita Euskal Herrian: Nafarroa Garaian, Nafarroa Beherean, Zuberoan, Lapurdin, Bizkaian, Gipuzkoan, Alaba-herrian eta bertze anitz lekutan...” (bide batez, zein ote ziren “bertze anitz leku” horiek?).

Axular baino zaharragoa zen Esteban Garibaik ere bazuen “lotura misteriotsuaren” berri (hitzok Victor Hugorenak dira):

“Estas dos regiones [Gipuzkoa eta Akitania, alegia] no sólo tienen esta afinidad en los nombres, mas en otras muchas cosas, especialmente en la lengua, porque los naturales de Guiayana [Akitania] de la frontera de Guipúzcoa hablan la lengua de los guipuzcoanos, que es la Cántabra... En el traje tienen también grande similitud, y en la forma de la población suya, especialmente en las casas fuera de poblado, que llaman caserías. Lo mesmo hazen otras diversas cosas, de donde se manifiesta que, como en lo demás, tenían en la denominación de sus regiones grande vínculo y afinidad, teniendo hasta en los ritos grande correspondencia en los tiempos antiguos”.

Eta beste leku batean:

“La mayor parte de nuestros autores escriven aver sido la primera lengua d’España la que comúnmente llaman Bascongada, que es la mesma que hasta nuestros siglos se habla en las regiones de la mayor parte de Cantabria, especialmente en las provincias de Guipúzcoa, Álava, Bizcaya, y en gran parte del reyno de Navarra, y en particular en todo el distrito de la merindad de Pamplona, con la mesma ciudad, cuya merindad es la mayor de las cinco en que todo el Reyno se divide. Estiéndese más esta lengua hasta Francia, en las regiones que con Guipúzcoa y Navarra confinan, porque se habla en la ciudad de Bayona y en su obispado y en todos los vertientes de los Pirineos, hasta el señorío de Bearne”.

Horra hor antzina Hegoaldeko euskaldunak –eta askotan euskaldun guztiak ere bai, Bertrand Etxauzko baigorriarra “kantabres fina” baitzen Axularrentzat - erabili izan zen deitura bitxi bat: kantabriarrak. Seguru aski Euskal Herritik kanpo sortu bazen ere, gure arbasoen artean sekulako arrakasta izan zuen: Xenpelar etaTxirritak artean erabiltzen zuten Hegoaldeko euskaldunak izendatzeko, ondo ere ondo baitzekiten euskaldun franko frantses ere bazirela. Bide batez esanda: gaur egun ere, Bizkai aldeko jende zahar askoren ahoan auzoko autonomia-erkidegokoak “montañesak” dira. Dena dela, nire laur haragiok ikara hasten dira auzi zahar hori arrazista espainol batzuek nola manipulatu dezaketen pentsatze hutsarekin.

Garaibai errariaren testura itzulita: batek baino gehiago erabiliko luke testu hau antzinako euskaldunek beren buruak espainoltzat (edota frantsestzat) zeuzkatela. Ez naiz auzi ustel honetara sartuko, baina. Dena dela, Felipe II.aren zerbitzari zintzo eta leialak zioena, oraintsu ezin lezake errepikatu estatu espainiarraren beste zerbitzari zintzo eta leial batek, eta jatorriz euskal herritarra bada, orduan are gutxiago.

Eta hau guztiau grafikoki erakusteagatik-edo, 1863an Bonaparte printzeak publikatuko zuen bere Carte des sept provinces basques montrant la délimitation actuelle de l’euscara et sa division en dialectes, sous-dialectes et variétés ospetsua. Eta hor dago, harro-harro, Zazpi (edo Sei) Probintzien mapa koloreduna, gure batasun askotarikoaren ikur gisa (“zeren anitz moldez eta diferentki...”).

Argi dago ez Michelek ez Faurelek ez zutela politikarik egiten, edo bestela esanda, frantses peto-petoak zirela. Haien esanetara, “le Pays Basque” delakoa Frantzian eta Espainian zegoen, eta gauzak ondo zeuden hala, baina ez zuten ukatzen Euskal Herria zenik, behintzat. Orain, aldiz, kazetari, politikari eta sasi letratuek  tai gabe errepikatzen digute Euskal Herririk batere ez dela: “entelekia”, “delako”, “amets” (edo “amets gaiztoa”) entzuten diegu behin eta berriro. Francisque Michel eta besteen esanak ez ziren izango gaur egungo politikoki zuzenak. Huskeria are txikiagoengatik ere asaldatu dira batzuk ikastolen aurka edo interneten zegoen entziklopedia baten aurka.

Atzera egin ote dute / dugu? Guk, ez dakit, baina hor bazterretatik dabiltzan askok eta askok bai...