jurtzixabi blog

Batzuok Pirinio alderako txangoa prestatzen ari garelarik, eta beste batzuk euren prozesioak eta abarrak -nor bere debozioari atxikitzen zaio- munduko bolborategia lehertzeko zorian dagoelako albisteak bata bestearen ondotik datozkigu. Gaur irakurri dudanez, misil amerikar batek 13 lagun -zoritxarreko zenbakia, ezin aproposagoa Aste Sainturako!- garbitu ditu Pakistanen, Afganistango mugatik hurbil. Izan ere, azken boladan 350 bat lagun garbitu omen dituzte, denak "pilotik gabeko hegalaldi kontrolatuak" erabilita. Ez daukagu zertan kezkatu, gainera, hildako gehientsuenak "estremistak" baitira.

Ez daukat oso argi zer den estremista izate hori, bai gure agintari jakintsuek ere Afganistango saltsa hartan parte hartzen dutela, ordea. Eta gure agintari jakintsu horiek jende txit demokratikoa direnez, estremista direlako horiek jende ezin zitalagoa izango da. Terroristak edo.

Baina, hara non bat-batean zerekin akordatu naizen, aspaldi ez dela Patxi Lapurrak esan zuela "bortizkeriaz ez dela inora ere joaten". Gero pentsatu nuen Patxi Lapurra PSEkoa dela, hots, PSOEren adar vascongadistaren kidea, eta PSOE nazioaren -gure nazio bakarraren, noski- gobernuan dagoela, eta gobernu horrek igoal soldadito español gehiago (tira, gero eta hegoamerikar gehiago dago) bidaliko dituela Afganistanera, "estremista" gehiago garbitzen laguntzera bidali ere. Eta hortxe galdu naiz.

Baina ez genioen bortizkeriaz ez dela inora ere joaten? Nortaz, zerez ari zen Patxi Lapurra, orduan? Euskal Herriaz eta ETAz bakarrik? Edo hemen balio ez duenak bestetan balio al du?

Eta gero akordatu naiz beste Patxi batek arestian esandakoarekin, bortizkeria gaitzesten ez dutenekin ez dagoela inolako fronte subiranistarik osatzerik. Bai eta betidanik "abertzale eta demokrata" omen diren beste horiek atzo arte PSOE delako horrekin eskutik hartuta ibiltzeko prest zeudela (eta orain ere prest leudeke baldin eta PSOEk nahiko balu). Horiek ere, zer bortizkeriaz ari dira bortizkeria bera eta bortizkeria gaitzesten omen ez dugunok gaitzesten gaituztenean? ETArenaz bakarrik? ETArenaz eta estremista talibanenaz? Edo bortizkeria oro gaitzesten dute? Baina, bortizkeria ororen gaitzespen teorikoaz gain, zergatik enfasi askoz handiagoa jartzen dute kasu batzuetan bestetan baino? Ez dira bortizkeria guztiak berdinak izaten? Edo batzuek ez dute inora eramaten, eta besteek bai?

Urtzi jainkoa, hek bezala izatetik libra nazazu, faxista bihurtu behar banaiz ere!

Zer diok, lotsagabea halakoa!, ez duala onartuko inork hire zilegitasuna zalantzan jartzea?

Ba, nik ez diat hire zilegitasuna zalantzan jartzen, motell: ez haizela lehendakari zilegia zioat nik, argi eta garbi, ozenki esan ere. Igoal lendacaria izango haiz, faxisten laguntzarekin, Araba lehenesten duen hauteskunde-sistema bidegabe esker eta, batez ere, ehun mila pasatxo hautesle baztertu dituzten RuGalcabaren trikumaluei esker.

Lapurtukoaz bakean gozatu hadi, sosolistoen moduan, baina ez nazak tontotzat hartu, bale?

Hi ez haiz inoren lehendakari zilegia izango.

Nonbait irakurri nion Koldo Mitxelenari euskararen gaineko aipu zahar guztiak bildu behar direla, nahiz eta xumeak edo itxuraz garrantzi gutxikoak izan uste baino garrantzitsuagoak gerta daitezkeelako, are gehiago Nafarroari baldin bagatzaizkio. Hona hemen, beraz, euskarari buruzko aipu bat, XV. mendekoa berau. Ez nuke esango guztiz ezezaguna denik, baina nik behintzat ez dut inon aipaturik ikusi.

Haren berri orain duela gutxi izan nuen, Michel Mollat du Jourdin historialari frantsesaren liburutto ederra irakurtzean: La guerre de Cents Ans vue par ceux qui l'ont vecue (Paris, Éditions du Seuil, 1992; Points Histoire bilduma, 164). 156. orrialdean, garai urrun haietan hizkuntzek zeukaten garrantzia iruzkintzen ari delarik, Mollat du Jourdin-ek Gilles Le Bouvier heraldoaren lekukotza dakar plazara, hark paristarrek Midi-ko hizkerak ulertzeko zeukaten zailtasuna azpimarratzen duelarik: "Or il ne s'agissait pas du basque, qui est una langue et dont Gilles Le Bouvier, en sa Description des pays, avait bien observé l'originalité".

Aiputxo horrek akuilaturik bibliografiara jo eta bertan liburu eder horren erreferentzia aurkitu nuen: Gilles Le Bouvier, dit le Héraut Berry: Le Livre de la Description des Pays, zeinaren bi edizio aipatzen diren: T.-H Hamy-rena (Paris, 1908), eta H. Courteault et L. Celier, paris, 1979.

Kontsultatu izan aha dudana aurrenekoa da, eta hauxe da deskripzio bibliografiko osoa: Le Livre de La Description des Pays de Gilles Le Bouvier, dit Berry... Paris, Ernest Leroux Éditeur, 1908. Edizioa apailatu zuena E.-T Hamy izan zen, goian esan bezala. Beherago aipatuko ditudan orrialde guztiak edizio honi dagozkio.

Le Bouvier Berry aldeko noblezia txikiko leinu baten baitan jaio zen 1386ean inguru, eta 1456. urtean hil, omen. Lanbidez heraldoa izan zen -hau da, gerraz alderdien arteko halako bitartekaritza egiten zuena, baita kontu geraldikoetan aditua- eta Frantziako Karlos VII.aren lehen "arma-errege" izatera iritsi zen. Aipatutako liburua 1440 inguru idatzi zuen, beti ere 1451a baino lehenago (urte hartan frantsesek ingelesei Baiona hartu zieten, hain zuzen). Frantziaren eta oro har Europako herri gehienen deskripzio bitxia egin zuen. 124. orrialdean "Espainien" deskripzioa hasten da. Inor ez dadila asalda, arren! Hemen Espainiak -prural eta guzti- zentzu geografikoan erabiltzen da, batik bat, nahiz eta frantsesen begietan Gaztela izena bereganatzen hasia zen:

"Orain Espainiez mintzatu nahi dizuet, eta hor diren jendeez. Espainietako erresuma, zeinari Gaztela ere esaten zaion, mugakidea da Nafarroarekin eta Frantziarekin, Akitaniako partetik. Ho badaude mendiak, Baiona hiritik Narbona hiriraino [Pirinioez ari da, noski]."

Gero Espainietan zortzi erresuma daudela diosku, zeinen artean Gaztela lehena den Frantziaren partetik:

"Aipaturiko Frantziako erresumaren ondoan Gaztela dago, zeina Baionatik lau legoara hasten den, Hondarribia ["Front Arabiez"!] izeneko tokian. Hor Bizkaia izeneko lurraldea hasten da. (...) Bizkaiko lurralde hau menditsua da oso, goian esan bezala. Itsas portu franko dago. Mendi hauetan oso gari gutxi biltzen da, eta oro har denetarik falta da, eta itsasoarengatik ez balitz oso lur txiroa izango litzateke. Itsas portu horietatik Flandres eta Frantziara burdina kantidadean daramate, baita "delete" eta "bastard" motako ardoak, oso ugariak baitira Espainietan. Eta Bizkaiko lurraldearen ondoren Asturias dago..."

Aurrerago Nafarroaren deskripzioa daukagu (131-132. or):

"Aragoiko erresumaren ondoan Nafarroako erresuma dago, berez erresuma txikia dena. Nolakoak diren nafar jendeen moldeak? Bada, jende arina dira, eta beti ere ingelesen aldekoak: ez dituzte gertutik ezagutu, noski! Erresuma honek lau bide-egun luze dauka, eta beste hainbeste zabal, hegoaldetik Aragoiko erresumak mugatzen du, sartaldetik Espainiak eta Bizkaiak eta Frantziak Akitaniako partetik, ekialdetik. Nafarroako erresuma honetan baso handiak daude, eta gari nahiz ardo ugari dauka. Hiri nagusia Iruñea da. Erresuma honetako jendeek berezko hizkuntza daukate, euskara izenekoa [ont langage à par eulx, qui s'appelle basque]".

Hortaz, XV. mendeko frantziar batek ikusita Nafarroa erresuma txikia zen... eta euskalduna.

Orain euskaraz irakurri dudan azken liburua iruzkintzea tokatzen da: Chinua Achebe idazle nigeriarraren Gainbehera dator dena (Things Fall Apart, 1958), Alberto Martinez de la Cuadraren itzulpen bikainean (juzgatu ahal dudan neurrian, bederen, jatorrizkoa ez baitut irakurri).

Bikaina diot, zeren eta Martinez de la Cuadrak egindako itzulpenak euskaraz irakurtzen gozatzeko aukera eman dit, eta hori oso eskuarki oso ohikoa ez bada, are gutxiago itzulpenetan. Bejondeiola, beraz.

Achebek ibo herriko Umuofia klanaren gainbehera kontatzen digu, Okonkwo pertsonaia indartsua ardatz hartuta: istorioa 1860 aldean hasi eta 1890 inguru amaitzen da, hots, ingelesak eta haiek ekarritako kristautasuna azaldu arte (bide batez esanda, garai latzak izan ziren haiek Euskal Herrian ere).

Istorioan pertsonaien haria galtzen ez bada ere, ibotarren antzinako bizimoduaren ikuspegi polita eskaintzen digu Achebek; ez da, ordea, eleberri kostunbrista bat, non narrazioa ohitura zaharrak erakusteko aitzakia hutsa den. Achebek maisuki marrazturiko pertsonaiak haragizkoak dira, bizi-biziak.

Nostalgiarik badago, noski, baina ez idealizaziorik: Achebek ibotarren kultura zaharra erakustean ez ditu alderdi ilunenak ezkutatzen, hala nola emakumeen menpekotasuna eta batez ere gizonezkoek haiek jotzeko zeukaten eskubide osoa. Gauza bertsua esan genezake kultura zaharraren eta kristautasunaren arteko talka deskribatzen digunean (Acheben gurasoak kristau ebangelista sutsuak omen ziren).

Acheberen lezioa hauxe da, hain zuen, Afrikako herriek euren kultura zeukatela gizon zuriak azaldu orduko, ez hobea, ez txarragoa, baina bai beren-beregia, eta zeuek, hain zuzen, kultura hori hein handi baten suntsitu zenuten (Achebek ingelesa adierazpide nagusi hartzea oso esanguratsua da, nori zuzentzen zitzaion ebakitzeko orduan), eta hori gutxi izan balitz, inoiz ulertu ez dituzuen kontuez aritzeko ausardia izan duzue gero.

Halaxe, liburuaren amaiera arranguratsua kontatu ondoren, halaxe bukatzen du:

"Idazteko asmoak zuen liburuan azpimarratuko zuen kontu hori [Komisario zuriak]. Epaitegira zihoan bitartean, liburu horretan pentsatu zuen. Egun guztiek ematen zioten gai berriren bat (...) Ia artikulu oso bat idatz zitekeen hari buruz. beharbada kapitulu oso bat ez, baina tamaina ederreko paragrafo bat, zalantzarik. Beste hainbat gai baziren sartzeko, eta zorrotza izan beharra zegoen xehetasunak baztertzen. Hautatua zuen liburuaren izenburua, asko pentsatu ondoren: Niger behereko tribu primitiboen baketzea."

Chinua Achebe, Gainbehera dator dena. Alfonso Martinez de la Cuadraren itzulpena. Alberdania eta Elkar, 2007.

Gaur Errege-eguna delarik, hots, kontsumismo eroak gorena jotzen dueneko egun horietako bat (Hegoaldean, behintzat), ez da ideia txarra Xipri Arbelbide baxenafartarraren azken liburuttoa aipatzea.  Requiem du izenburu, eta Elkar argitaletxeak Iparluma bilduma berrian bigarren ale atera du.

Eta horixe da, hain zuzen, Xipriren liburua: gure mundu zoro honen requiem-a. Ez nago ados esandako guztiekin (musikari dagozkionak, batik bat, baina horiek bazterreko kontua dira) baina barrenak uzkaili dizkidala ezin uka: ez preseski ezagutzen ez nituen gaitzak aditzeagatik, baizik eta banekien hori hain modu gordinean esateagatik. Liburua bukatu orduko oraindik albiste ez ziren hainbeste gertakarik (krisi ekonomikoa, Gazako txikizioa...) lagundu diote irakurketari, gainera.

Lehen atalean ("Duela mende erdi bat") bere haurtzaro-gaztaroko Heleta ekartzen digu gogora, hau da, XX. mendean sartuta bete-betean egon arrean CO2-rik apenas isurtzen zuen mundu galdu hura. Esango nuke oroitzapen horietan ez dagoela batere oroiminik: Xipri ez zaigu temporis acti laudator gisa azaltzen, konstatazio hutsa egiten digu. Manex Vignau armendariztarraren gisako jendea egon dela esaten digu: gizon hura XX. mendearen hastapenetan txundituta gertatu zen lehen beribila ikusita ("So egizaxu antxetan, bidean! Karrosa bat zaldirik gabe juhan duxu!"), baina gizakia Ilargia zapaltzen ikustera iritsi zen.

Hurrengo ataletan gure zibilizazio zoroaren gaitzak plazara ateratzen dizkigu, mingainean bilorik gabe atera ere, nola aurrerabide edo aitzinamenduaren izenean bizi garen mundu hau txikitzen ari garen, halako moldez non desagertutako hainbeste zibilizazio ez bezala gureak ez baitu segidarik izango. Eta etorkizuna oso beltz ikusten digu Xiprik: atzera egiteko gure ekonomia, bizimodua eta politikagintza aldatu beharko genituzke, baina ez gaude prest halakorik egiteko, nahiz eta han-hemen makillajezko hainbat konponbide ezarri.

Bidean -halaxe ulertarazten nahi digu, nik uste- euskara-eta galduko dira, gutxiegi garelako, salduegi gaudelako, baina gogorra izanda ere galera horiek hutsaren pareko dira, tinka larrian dagoena gure mundua delako.

"Aurrera doan herria" eta gisa horretako babokeriak saltzen dizkigutenek ulertzen ez duten -ezta ulertu nahi ere!- mezua dakarkigu Xiprik, hortaz.