jurtzixabi blog

Lasai zaudete: ez naiz saiatuko hungarieraren eta euskararen arteko inolako ahaidegorik dagoenik frogatzen... Gainera, ahaidego hori Larry Trask zenak aspaldian zegoeneko frogatu zuen, hungarieraz fitsik jakin gabe, aspertuta omen zegoen arratsalde batez.

Ahaidegorik ez, baina antzekotasunik bai, ordea. Aspaldi ez dela Sándor Márai idazle hungariarraren ¡Tierra, tierra! (hungarieraz: Föld, Föld!...) liburu ederra irakurtzean idazlea hungarieraz eta oro har hungarierazko kulturaz aritzen den oso pasarte ederrak aurkitu nituen. Eta maiz euskararen egoera gogorarazten zidaten: ez hainbeste hizkuntza bakoitzaren egoera soziolinguistikoa (hungarierak sendo dirau gaur egun ere Hungarian, galdutako bste lurraldeetan kolokan badago, batez ere Errumaniako Trantsilvanian), baizik eta kultura europarraren aurreko jarrerari dagokionez. Baita hizkuntzarebganako atxikimendua, noski, kulturan hizkuntzaren beraren auziak daukan rol garrantzitsua.

Liburua espainieraz Salamandra argitaletxeak atera zuen, 2006an.

Autobiografikoa da, bide batez esanda, eta bere sorterrian emandako azken hiru urteen kontakizuna egiten du: Armada Sobietarra 1944/45ko negu ikaragarrian Hungarian sartu zenetik idazleak 1948ko udan betiko erbesteratza erabaki bitartekoak, hain zuzen. handik aurrera, Máraik hungariera aberri bakar izango zuen, eta horrek gure poeta bat ekartzen dit gogora.

Hona hemen pasarte haietako bat, nik euskarara aldaturik (aipatutako edizioaren 140-142. orrialdeei dagokie):

Nire ustez, idazle europarren artean hungariarrak irakurle arretatsuenak izan dira. Hungarian irakurketa oso eginkizun pisutsua izan da idazleentzat, idazketa bera baino are pisutsuagoa, izan, hungariera ez baitzegoen artean kontzientzia literarioaren geruzetan hain finkaturik, nola dauden alemanera, italiera edota frantsesa. Hizkuntza hauek, aldiz, euren hizkuntza periferikoetatik –germaniarra izan, latindarra izan, eslaviarra izan...- elikatu izan dira. Baina hungariera ez da inon gordea izan: mila urtetan zehar bere hitzak bildu behar izan ditu, ele mailegatuak eskuratuz, nahiz eta maiz arrotzak izan, hizkuntzaren izpirituarekiko zerikusirik gabekoak... Poeta hungariarrak, bere kontzientziaren geruza sakonenetan aitzurka aritzen zelarik, ez zuen askotan aurkitzen gertakizun berri bat deskribatzeko hitz edo esaera egokirik: hizkuntza lokarturik, lozorroan geratu balitz bezala, joan den mendearen txokoren batean.

Idazle hungariarrek premiazko egiteko garrantzitsu bat erabakitzeko daukan pertsona baten irrika, jakin-min eta zekentasunez irakurri ohi zuten, XX. mendean ere bai: mila urteko bakardadeak, isiltasunak eta itoaldiak ekarritako hutsuneen ordaina aurkitu behar zuten; izan ere, hitz gutxi zeuzkaten euren buruari sekretu handia –hungariartasun eta kulturaren gainekoa- kontatzeko... Kulturari dagozkion terminoak beste herri eta hizkuntza garrantzitsuagoentzat borborka ateratzen ziren terminoak ziren, termino garaikideak, nahasten zirenak, elkarlaneko prozesuetan elkarrekin batzen zirenak. Baina hungarierak hitzik gabe zirauen. Shakespearek hogeita hamar mila hitz erabili zituela esan ohi da... Baina zenbat erabili zituzten Balassa, Pázmany edo Zrínyi-k? Horregatik, garai guztietako idazleek (...) kontrabandozko hitzak inportatzen zituzten hain mirrin eta anemikoa zen hungarierarentzat, hitz arrotz bakoitza makillatzen saiatzen zirelarik, oharkabean pasa zedin, edo politagoa egiteko... Hori guztia ez zen nahikoa, ordea. Hungariera, hain ederra, hain bakartia berau, babestu, garbitu eta lantzeaz gain, beste hizkuntza batzuen gaiekin bete ere egin behar zelako (mundu osoan, hungarieraren ahaide bakarra finlandiera da, baina ahaidego hori ezpal fino-ugriarrean adituek beste ez du inork ulertzen). Hungarierari bitamina-dosi eder bat eman behar zitzaion, Europan mila urtez egon izanagatik ere beste hizkuntzetatik jasotzen zuen elikaduraren beharra baitzeukan artean. Idazle txekiar bat idazten ari zela esaeraren bat premia larria zeukala ohartzen baldin bazen, auzo hizkuntzetara jotzen zuen, errusiera, poloniera, edo beste hizkera eslaviar batera, hain zuzen,  eta behar zuen gauza oro berehalakoan hor aurkitu ohi zuen. Hungarierak, ordea, norengana jo zezakeen? Bada, idazle hungariarrak izpirituaren metabolismo ahul hura irakurriz elikatzen ahalegindu izan dira.

Josu Leonéren liburua arestian irakurrita neukala, lehengo batean etxeko trastelekuan ibili nintzen fakultate-garaiko liburuez betetako kaxak arakatzen, eta hona hemen topo egin nuen aspaldi irakurri eta aspaldi ahaztutako liburu batekin: Elkarlanean argitaletxeak 1983an plazaratutako Francisque Michel-en liburu ederraren faksimilea. Aurreneko bizitza batean azpimarratu nituen pasarte batzuk ere ikusi nituen, eta esaten dutenak harritu ninduen asko, ez bainituen batere gogoratzen.

Dirudienez,  Francisque Michel ikertzaile frantziarra Euskal Herriaz ohartu zen agotak eta beste arraza madarikatu batzuen gainean bere libururako materialak biltzen ari zelarik. Geroago, ordea, 1857ean Parisen oso lan ezaguna izango zena argitaratu zuen. Le Pays Basque: Sa population, sa langue, ses moeurs, sa littérature eta sa musique. Michel Lyonen jaioa zen, eta dakidanez ez zen euskal jatorrizko.

Liburuaren hasiera oso bitxia gerta lekioke gaur egun bati baino gehiagori:

“On sait généralement ce qu’il faut entendre par le Pays Basque, ou plutòt on ne le sait pas, la France, a ne parler que d’elle, étant une contrée peu ou mal connue, surtout dans ses parties reculées qu’une nature âpre et une langue particulière semblent fermer aux étrangers » (1. or.).

Hau irakurrita, edonork esango luke Michelentzat “le Pays Basque” dela gaur egungo frantses gehienentzat ere dena: Pirinioren ondoko txoko bitxi folkloriko hori. Hala ere, zertxobait gehiago irakurtzen badugu, honako hau aurkituko dugu:

“Le Pays Basque s’étend sur l’un et l’autre versant de l’extrémité occidentale des Pyrinèes, en France et en Espagne”, eta gauzak are argiroago ere uzteko Faurel historiagilearen aipamen bat dakarkigu: “Prises collectivement, ces trois provinces [Lapurdi, Baxenafarroa eta Zuberoa, alegia] se nommaient le Pays Basque, étant habitées, comme elles sont encore en très-grande partie, par les Basques, population totalement distincte, par la langue et par les mœurs, des Gascons, ses voisins français, tandis qu’elle reconnaît pour frères ses voisins espagnols, les habitants de la Biscaye, du Guipuzcoa et de la haute Navarre”. (2. or.).

Hitz horiek Julio Zesarrek askozaz lehenago idatzitakoak gogorarazten dizkigute, baita garai bertsuan Victor Hugok plazaratutakoak ere. 1643an Axularrek emandako Euskal Herriaren definizioarekin bat datoz aipu hauek: “...zeren anitz moldez eta diferentki mintzatzen baita Euskal Herrian: Nafarroa Garaian, Nafarroa Beherean, Zuberoan, Lapurdin, Bizkaian, Gipuzkoan, Alaba-herrian eta bertze anitz lekutan...” (bide batez, zein ote ziren “bertze anitz leku” horiek?).

Axular baino zaharragoa zen Esteban Garibaik ere bazuen “lotura misteriotsuaren” berri (hitzok Victor Hugorenak dira):

“Estas dos regiones [Gipuzkoa eta Akitania, alegia] no sólo tienen esta afinidad en los nombres, mas en otras muchas cosas, especialmente en la lengua, porque los naturales de Guiayana [Akitania] de la frontera de Guipúzcoa hablan la lengua de los guipuzcoanos, que es la Cántabra... En el traje tienen también grande similitud, y en la forma de la población suya, especialmente en las casas fuera de poblado, que llaman caserías. Lo mesmo hazen otras diversas cosas, de donde se manifiesta que, como en lo demás, tenían en la denominación de sus regiones grande vínculo y afinidad, teniendo hasta en los ritos grande correspondencia en los tiempos antiguos”.

Eta beste leku batean:

“La mayor parte de nuestros autores escriven aver sido la primera lengua d’España la que comúnmente llaman Bascongada, que es la mesma que hasta nuestros siglos se habla en las regiones de la mayor parte de Cantabria, especialmente en las provincias de Guipúzcoa, Álava, Bizcaya, y en gran parte del reyno de Navarra, y en particular en todo el distrito de la merindad de Pamplona, con la mesma ciudad, cuya merindad es la mayor de las cinco en que todo el Reyno se divide. Estiéndese más esta lengua hasta Francia, en las regiones que con Guipúzcoa y Navarra confinan, porque se habla en la ciudad de Bayona y en su obispado y en todos los vertientes de los Pirineos, hasta el señorío de Bearne”.

Horra hor antzina Hegoaldeko euskaldunak –eta askotan euskaldun guztiak ere bai, Bertrand Etxauzko baigorriarra “kantabres fina” baitzen Axularrentzat - erabili izan zen deitura bitxi bat: kantabriarrak. Seguru aski Euskal Herritik kanpo sortu bazen ere, gure arbasoen artean sekulako arrakasta izan zuen: Xenpelar etaTxirritak artean erabiltzen zuten Hegoaldeko euskaldunak izendatzeko, ondo ere ondo baitzekiten euskaldun franko frantses ere bazirela. Bide batez esanda: gaur egun ere, Bizkai aldeko jende zahar askoren ahoan auzoko autonomia-erkidegokoak “montañesak” dira. Dena dela, nire laur haragiok ikara hasten dira auzi zahar hori arrazista espainol batzuek nola manipulatu dezaketen pentsatze hutsarekin.

Garaibai errariaren testura itzulita: batek baino gehiago erabiliko luke testu hau antzinako euskaldunek beren buruak espainoltzat (edota frantsestzat) zeuzkatela. Ez naiz auzi ustel honetara sartuko, baina. Dena dela, Felipe II.aren zerbitzari zintzo eta leialak zioena, oraintsu ezin lezake errepikatu estatu espainiarraren beste zerbitzari zintzo eta leial batek, eta jatorriz euskal herritarra bada, orduan are gutxiago.

Eta hau guztiau grafikoki erakusteagatik-edo, 1863an Bonaparte printzeak publikatuko zuen bere Carte des sept provinces basques montrant la délimitation actuelle de l’euscara et sa division en dialectes, sous-dialectes et variétés ospetsua. Eta hor dago, harro-harro, Zazpi (edo Sei) Probintzien mapa koloreduna, gure batasun askotarikoaren ikur gisa (“zeren anitz moldez eta diferentki...”).

Argi dago ez Michelek ez Faurelek ez zutela politikarik egiten, edo bestela esanda, frantses peto-petoak zirela. Haien esanetara, “le Pays Basque” delakoa Frantzian eta Espainian zegoen, eta gauzak ondo zeuden hala, baina ez zuten ukatzen Euskal Herria zenik, behintzat. Orain, aldiz, kazetari, politikari eta sasi letratuek  tai gabe errepikatzen digute Euskal Herririk batere ez dela: “entelekia”, “delako”, “amets” (edo “amets gaiztoa”) entzuten diegu behin eta berriro. Francisque Michel eta besteen esanak ez ziren izango gaur egungo politikoki zuzenak. Huskeria are txikiagoengatik ere asaldatu dira batzuk ikastolen aurka edo interneten zegoen entziklopedia baten aurka.

Atzera egin ote dute / dugu? Guk, ez dakit, baina hor bazterretatik dabiltzan askok eta askok bai...

Egunotan esku artean Santi Leoné iruindarraren saiakera laburra irakurri dut: Euskal Herri imajinario baten alde (Elkar, 2008).

Laburra da tamainari begira, 90 orrialde eskas baititu, ez ordea mamiari begira, ze izan liburu mamitsua da. Hein handi batean, Xabier Zabaltzaren Gu, nafarrok (Aberdania, 2007) saioak markaturiko ildotik doa; hala ere, Leonéren liburua ez da Nafarroan hainbeste zentratzen, nahiz eta lurralde hartako kontuek pisu erabatekoa izan. Dena den, pozgarria da euskaltzaletasunari eta abertzaletasunari buruzko bi gogoeta fin eta sakon hain denbora laburrean azaltzea, gainera nondik eta Nafarroatik.

Saioaren abiapuntua hainbestetan -gehiegitan- errepikatu duten leloa da: Euskal Herria irudizko zera bat da, asmatutako zerbait, entelekia bat.

Azken urteotan arrakasta handia izan dute nazionalismoari buruzko teoriek. Esparru anglo-saxoniarrean sortuak, 90. hamarkadako Balkanetako gerrek eta oro har Bloke Komunista ohiaren nazio txikien berpizteak modan jarri zuten, nolabait esateko. Estatu espainiarrean, aldiz, teoria horiek nazionalismo periferikoak direlakoei aplikatu zaizkie. Teoriok historiografiaren baitan sortu baziren ere, bitxi samarra da haren ordezkari espainiar gehientsuenak historiagile ez izatea: Fernándo García de Cortázar salbu, arlo horretan nabarmendu direnen artean filologoak aurkitzen ditugu (Jon Juaristi), filosofia irakasleak (Fernando Savater, Gustavo Bueno, Carlos Martínez Gorriaran), antropologoak (Mikel Azurmendi) eta, noski, kazetari nahiz etologo orojakileak (Iñaki Ezquerra, Isabel Durán eta abar, eta abar, eta abar...). Euskaldunak ez dira falta, ageri denez.

Leoné, berriz, historiagilea da, eta bere liburuak neurri handi batean historiagile batek Historiaren kontra idatzitako liburu bat dela ematen badu ere, benetan Historiaren erabilera bidegabeen kontra idatzita dago.

Halatan, nazionalismoaren gaineko teoriaren ildo nagusiak labur baina sakon aztertu ondoren, honako hau gogorarazten digu Leonék: Euskal Herria bai imajinarioa, irudizkoa, ametsezkoa dela... munduko beste nazio, nortasun eta kolektibitate guztiak bezalaxe, hain zuzen.

Gero, bi kapituluetan historiografia espainiar nazionalistaren zein navarrismoaren nondik norakoen berri ematen du. Ez da falta pasadizo dibertigarririk, adibidez, nola On Jaime del Burgok XVI. mendeko agiri bat "gaizki" interpretatu zuen, Nafarroaren espainiartasun eternala frogatze aldera.

Geroago, ordea, Leonék "Nabarralde" epigrafean biltzen duen joera historiografikoa polito egurtzen du: agian berak ere garai batean sinestu baitzuen Nafarroa Itsastarrarengan, "Euskadi Nafarroa da" leloan, "Navarra, el Estado Vasco", etab.? Nazionalismo espainiarrarengana edota navarrismoarengana erakusten duen jarrera hotza, urrutikoa edo, ez da hemen aurkitzen, behintzat, baizik eta grina eta borrokazaletasun sutsu bat. Kontu jakina da: zauriak mingarriagoak dira etxekoengandik jasotzen ditugunean.

Kapitulu honen izenburua oso egokia da, nire ustez: "Estatu galduaren bila". Horixe baita, hain zuzen, Nabarralde taldeko historiagileen asmoa: noizbait euskal estatu bat (Nafarroa, noski) egon zela frogatzea. Baina, leonék, oso ondo adierazten duenez, hein handi batean nazionalismo espainiarraren/navarrismoaren akats berberak errepikatzen ditu: iraganaren irakurketa politikoa egiten du, gaur egungo herritarren borondatea gure arbasoen balizko borondatearen menpe jartzen du eta, ororen gainetik, gertakizun historikoak lotsagabe manipulatzen ditu. Eta historiak ez du izan behar gaurko politikaren tresna:

"...historia egiteko forma (nire ustez) makur batzuk kritikatu baditut, historiaren garrantzian sinesten dudalako izan da. Gaurko egoera (berdin hemengoa edo Japoniakoa) hobeki ulertzen da iraganari begira, pasa diren garaiak miratuz" (87. or.).

Zer geratzen zaigu sasi-historiaren aitzakiak kenduta? Nire irudikoz, Leonéren proposamen kitzikagarria hauxe izango litzateke: nola gure arbasoek euren burua asmatu zuten, hala egin dezagun geuk ere.

Hortaz, liburu sakona eta aldi berean irakurtzen arina (horrekin zerikusia du idazleak darabilen hizkera zalua), irakurleari galdera franko sorraraziko dizkiona. Gainera, Zaldi Eroaren marrazkiek umorezko kontrapuntua ematen diote eta, ohi bezala, haiek ere zer pentsatua ematen dute.

Lehengo batean lagun batek animatu ninduen -ironikoki, ulertu behar da- Euskara21 ekimenean parte hartzera. Ez neukan gogo handirik, egia esan, baina herritar zintzoek egindako ekarpenak irakurri ondoren, honezkero ez daukat batere gogorik.

Hala ere, lehengo batean nire ikasle batek kontatutakoa ez da oharkabean pasatzen uztekoa, gero. Badakit kasuistika beti ere arriskutsua dela, baina kasuak bata bestaren gainean pilatzen direnean, errealitearen zati bat osatu dezakete, ezta?

Eman dezagun ikasle horrek hogeita asko urte dituela eta musikaria dela. Arrantzale herri batean jaiota, euskara du ama hizkuntza, eta gainera ikasketak -lehen nahiz bigarren mailakoak- euskaraz egin zituen. Euskaraz irakurri ohi du, eta hizkera landua dauka. "Euskaldun osoa", esan genezake.

Euskal herritik kanpo lanean aritu ondoren, uste du sorterrira itzultzeko garaia dela. Euskaldun peto-petoa da, eta bere arloan profesional ona, baina oso akats larria dauka: ez dauka ez EGArik, ez perfilik ez HABEko 3. mailako titulu berririk ez kristorik. Iaz saiatu zen Hizkunzta Eskolan, eta idatzizko azterketan oso emaitza onak lortu arren ahozkoa suspenditu zioten, "bizkaierarekin nahasten zuelako" bere jarduna eta denok dakigunez, Biskaiko berbetie gaus motza da, gero! Orain HABEk ateratako azterketa berriarekin saiatuko da.

Kontatu zidanez, aspaldi ez dela Eusko Jaurlaritzako Hezkuntza Sailera deitu zuen, Gasteizera, ze interesatzen zitzaion deialdi bat ikusi zuen. Izena emateko epea laster amiatzekoa zen, baina frogak udaran egitekoak direnez gaxoak pentsatu zuen agian baldintzapean izena ematen utziko ziotela, bizkitartean ditxososko titulua eskuratzeko moduan dago-eta. Bai zera!

Telefonoz hasiera batetik erdaraz erantzun zioten. Inuxenteak uste zuen Sail batean euskaraz egingo badute, huraxe izango dela Hezkuntza Saila, baina oker zegoen, guztiz oker. "Ah sí, espera, que te paso con un compañero que sabe euskera...".

Hamaika itxoinaldi ondoren noizbait zegokion funtzionaroarekin hitz egitea lortu zuen: adin bateko andre erdaldun bat, hain zuzen. Hark argi eta garbi utzi zion eskatzen zuela guztiz ezinezkoa zela. Eta are gehiago dena: "Además, ya sabes que para ser profesora aquí sin el EGA no tienes nada que hacer, eh?".

Ikasle horrek galdetu zidan zertarako bailo duen euskaldun izateak, ikasketa guztiak euskaraz egin izanak, gero funtzionario petral eta "belarrimotz" baten ahotik halakoak entzun behar badira.

Berak oso argi dauka: "Pentsatzen hasita nago euskalduntze plan madarikatuak euskararen etsaiek diseinatu dituztela, espilikaziño bakarra da...".

Deliberatu da jendea

eta ez du EZik atsegin,

baina nik ez dut atseginagoik

baizen ez bada EZa,

Ze lehengoan galdetu nion

neure jabeari ea EZ ote zuen

nitaz beste oniritzirik,

ta horra zer zidan: EZ.

Carrion-eko Dom Sem Tob (1.350.urtea inguruan)