joxemiel bidador

Emen natza eortzirik… clama la primera composición poética culta que se conoce en euskera en Navarra: “Aquí yazgo enterrado…”. Corría el año 1567 y el pamplonés Joan d´Amendeux, antiguo vecino de Valtierra y Tudela encarcelado en la prisión de Tafalla, llora su desgracia…

El escritor navarro Aingeru Epaltza comienza con estas frases el prólogo a la obra más conocida de Joxemi: “Materiales para una Historia de la literatura Vasca en Navarra”. No hay mejor homenaje para un escritor que leer su obra. En castellano sus ensayos y artículos periodísticos, en euskera además, su poesía. Leedlo y dadlo a conocer.

Joxemi era un personaje escapado de una novela de Baroja. Pura pasión. Pasión por sus compañeras de vida: Idoia, Ilazki, Maddi, pasión por la literatura, por la poesía, pasión por la amistad, por el euskera y una pasión que a todos asombraba por Tudela y su ribera. De hecho, lo único que Joxemi no apreciaba en Baroja, es la mala opinión que éste tenía de la
Ribera. Emulando a Baroja, Joxemi soñaba con una Ribera sin curas, sin guardias y sin moscas. Tenía el don de la irreverencia.

A su elenco de pasiones, Joxemi añadió la enseñanza. Voy a enseñar euskera en el instituto, nos dijo un día. Para él no había otro instituto que éste, su instituto, en el que él había estudiado, y no había otro sitio mejor para enseñar euskera que Tudela. Algo encontró entre estas cuatro paredes que le hacía sentirse muy feliz y ese algo tenía mucho que ver con la gente que trabajáis y estudiáis aquí.

En su última lección, Joxemi nos enseño la importancia de ser felices cada día y cada pedacito de día. No sabemos cuál será nuestro último gesto, pero hay que procurar que sea una sonrisa, tan sincera y limpia como lo fue la suya.

Permitidnos que en nombre de todas las personas que hemos tenido el privilegio de trabajar junto a Joxemi en favor del euskera, os demos las gracias por lo feliz que Joxemi ha sido entre vosotros y vosotras. Eskerrik asko.

Tuterako Argia Ikastolakoak

Artikan gaude, Joxemiel, oroitzen? Felix Sarasa “Txolin”-en sortherrian, Espoz y Minarekin XIX. mendeko hastapenean gerlari ibilitako laboraria. Eta nola ez oroit hartaz eta hizkuntz lekukotasunaz. Espoz y Mina Txolinez mintzo zelarik: “No sabía escribir, leer ni hablar castellano; comprendía sí la lengua castellana, más nunca pudo decir en ella una expresión enteramente ajustada. Era el vascongado más cerrado que había existido en Navarra”. Eta Hermilio Olorizek Espoz y Minaz du eransten: “…aborrecía el vascuence, la lengua de sus padres, la suya propia… pues era natural de Idocin”. Euskararen inguruko lekukotasuna… eta drama, zuk hain bizitu eta aztertuak, Joxemiel, hain ezagun eta pairatuak.

Baina hemen biltzen gaituena, min eta atsekabez zeharkaturik biltzen, zure ustekabeko aldegite bortitz eta bidegabea da. Horrengatik, egiari zor, injustua dela-eta, norbaiten madarikazioa bailitzan, biraoka eta zikina, arnegatzera edota kontuak eskatzera bultzatuak izan gara, bai. Nahiz segidan ohartu zentzubakoa dela, naski, umekeria; ez dagoela noren aurka jotzerik, ez bizitza eta heriotzaren gainetik agintzen duenik.

Ez gara, haatik, etsiak hartuak kalipurik gabe ergelki abaildurik geldituko, negar eta lantu. Eros-ek bainoago Thanatos-ek habitatuak, bizirik izanik ere hilik.

Ez. Duela abantxu 2.000 urte Lukrezioak zioenari jarraiki, nahiago dugu “ikuspegia zabaldu eta kontuan hartu osotasuna bere alderdi guztietarik, oroituz osotasunak ez duela mugarik. (…) Eta dena materia dela, natura. (…) Laster ikusiz natura libre dela, tiranoz aske, jainkozko laguntzarik gabe bere baitarik ari dela”. Edota antzera dena, Joxemiel, zure idera existentzia osoaren hatsa sentituz, bere handi eta ttikian, eta gisa berean, oinak lurrean, inguruaren hats, taupada eta urratsa unean une eta tokian toki bizitza bilakatuz. Bide mehar eta jori horretan dantzari trebea zinen; eta oinak arin zeneuzkan ber, burua gora, bihotza emankor, begiak jakin-minez zorrotz, eskuak zabal eta zauli. Gu oro ohartu orduko naturaltasunez gora egiten zenuen hegan, jauzi batez zikoizkeriak gainditzen laino guztien azpitik eta sasi guztien gainetik. Bai, gure mundua oparo zeharkatu duen euskalzale handi eta langile dohaitsua zinen, hainbat bidetan kausitu edota ukan dugun bidaide emankorra, adiskidea beti.

Argitaratu gabeko “Heriotzari erregua” poemaren bukaeran honela diozu, Joxemiel: Herio soraio betorkit / berak aukera duenean, / baina ailetorkidan berant, / baikor nagoenean.
 
Ondikotz, ez da hala gertatu. Dama beltzak, zure giza mailaz seduziturik, alu alaena, berarekin eraman zaitu, gupidagabeki ustekabean erauziz bizitzatik; ez, ordea, gutartetik, gutiago gugandik. Nahiz nekez berdinduko dugun zure ausentzia: gure letretan zenuen behako jantzia ments, eransten zenuen naturaltasuna eskas, lagunartean txertatu ohi zenituen ironia eta irria izozturik, familian zinen zutabe eta arnasa doloroski faltan… Gure soka higatuan, eta hala ere bizian, esku zabal eta oin dantzari alai eta trebearen tokia hutsik gelditu zaigularik. Beharrik zure bizi-pozaren itzalak argituko gaituen, lagungarri gertatuko zure obra, plazan dagoena eta plazaratuko dena.

Eta zu gabe jarraitu beharko dugu, zu bizituz dantza eta jaietan, lagunartekoan, literaturan, poesian…, gu ororen atsekabean, Idoia bizi-lagunaren eta Ilazki eta Maddi alaben minean…, bizi gareno, gugan baitzara, Joxemiel.
 
Jose Angel Irigaray
Artikako Kultur-Etxea, 2010-03-05ean
Artika, 2010-03-05ean

oxe Miel Bidadorren heriotzak saminez bete gaitu euskaltzaleok aste honetan. Ustekabean, gazterik joan zaigu eta oraindik orain sinetsi ezinik gaude ezagutzen genuenok. Oroitzapen eta omenaldi gisa lerro xume batzuk paratze aldera ezinbestekoa dugu haren izaera  zabal eta bihozbera, apal eta eragilea nabarmentzea. Joxe Mielen zain alaitsu eta jatorra, nekaezin eta emankorra arrasto sakona uzten duten horietakoa da. Bierrik elkartetik Sakanarekin zuen harremana gogoratu nahi dugu. Gaztetxotan Altsasuko Kaputxinoenean ikasi zuen, unibertsitate garaian Sakanako lagunak egin zituen eta karrera amaitu ondoren tarteka etortzen zen batez ere Uhartera eta Etxarrira. Sakanako euskal idazleak oso ongi ezagutzen zituen. Arakatuak zituen goitik behera artxibategiak, liburutegiak, aldizkariak, egunkariak..., betiere euskaraz idatzitako arrastoen bila. Ez zegoen sormen lanik, itzulpenik, saiakerarik, gramatikarik, sermoirik edo artikulurik... Joxemielek aurkitua, aztertua ez sailkatua ez zuenik. Lan zahar eta berriak, laburrak eta luzeak, xumeak eta itzal handikoak; den-denak zituen bilduak. Eta beti egoten zen prest Bierrikekin lankidetzan aritzeko, bere lan mardula gure esku uzteko. Izan ere, Bierrikek Sakanako Euskal Idazleen Antologia I argitaratu zuen 2000. urtean, berak prestatua. Lan horretan Jesús Flores Goñi eta Felipe Araña Mendinueta arbizuarren eta Santiago Ezkerra etxarriarraren lanak bildu zituen. Gure gogoan daude, bizi-bizirik, argitarapen horretarako elkarrekin egin genituen prestaketak: bilerak, inprentarako probak, diseinu lanak… Eta gogoan dugu batez ere,  Madrilera elkarrekin joan ginenekoa, Santiago Ezkerrarekin idazle etxarriarraren lana ezagutzera, edo Leku Ona tabernan liburua aurkeztu genuenekoa. Baina elkarrekin hasitako bidea ez zen horretan gelditu; aitzitik, gure lagunak Sakanako beste idazle askoren lan ugari zuen bildua, eta asmoa zen noizbait Sakanako Euskal Idezleen Antologia II ere kaleratzea. Honako hauek dira, besteak beste, aztertuak zituen Sakanako idazle zaharrak: Uharte Arakilgo Inozenzio Aierbe, Blas Aierra (Hiriberriko apaiz izandakoa), Blas Alegria lakuntzarra, Pedro Díez de Ulzurrun eta Juan Miguel Frantzisko Gastesi irañetatarrrak, Ihabarko Martín José Goldarazena, Biktoriano Huitzi, Esteban Zabala eta Eugenio Ulaiar etxarriarrak, Jesús Flores arbizuarra, Hiriberriko Calixto Medrano, J. Mujika (Olaztiko apaiza izan zena), Serapio Navarro unanuarra, Frantzisko Ondarra bakaikuarra, Manuel Iriarte, Martin Otermin eta Mariano Perkaz (Lakuntzako apaiz izan zirenak), José María Satrustegi arruazuarra eta Fernándo Urkia arbizuarra. Ez dago jakiterik ea bilduma horrek argia ikusiko duen edo ez, zoritxarrez, Joxemigelen heriotzak hainbat eta hainbat proiektu bazterrean utzi ditu eta. Baina guztiaren gainetik Joxemielen berotasuna, adiskidetasuna, samurtasuna eta gogo bizia ekarri nahi ditugu gogora. Haren irriño pikaroak, haren zintzotasun ahaltsua, haren auspo gozoa izanen ditugu beti bidelagun. Mila esker anitz Joxe Miel. Idoia, Ilazki, Maddi gure besakardarik amultsuena. ENEKA MAIZ ETA RAFAEL BLANCO. Bierrik Elkartearen izenean

Gure harremana Gasteizko Badaia kalean Joxemi pisukide genuela, Citroen GS zahar hura martxan jartzen bezala, suabe-suabe gora eginez, habiatu zen. Edonora joateko beti prest.

Kortesera joan ginen, ikastolarekin batera irakaskuntzan lehendabiziko urteak egin zituen Idoia ordezkatzera. Euskaldunondako erakargarri bezain exigente den Erribera ezagutu dugu eta maitatu.

Orduan gurutzatu ziren gure bideak, eta zinta dantzan bezala joan da lotzen gure adiskidetasuna.

Dantza emanaldiak eta dantzaren inguruko hitzaldiak, AEKko esperientziak, Arrotxapeako babeslekua. Kortes eta Tutera, Sakana, Iruña han hemengo parrandak.

Occitaniara egindako bidaia, 700 urte beranduago Montsegur gaztelua euskaldun gisa hartu genueneko hura, jakina erritmoagatik sarrera ordaindu gabe, konkista izan zen hura.

Bizi proiektuari heldu eta Sakanara eta Iruñerrira buelta, lana utziz, lagunak ez.
Poleki poleki Joxemiren eta Idoiaren emankortasuna gozatzen genuen; ikertzaile eta biltzaile lanetan, lagun haina artikulu.

Portugalen bost joanda gure gosariak eguerdi artean luzatzen ziren, sekulako apetitua. Bikoteen harremana nolabait izenpetu behar genuela eta Bragan ibili ginen eliz bila, gustukorik ez. Azkenean, Oporto botila batean zigilatutako argizarizko bihotz batekin kateatu nahi izan genuen baina, hura ere atzekoz aurre,… guri botilak irekitzea gustatu zaigu ez ixtea.

Ilazkirekin familia handitu ta egun erdiko egonaldiak egun osokoak bihurtu ziren. Bazkalondoetan familia, hazkuntza eta hezkuntzak bere tokia hartu zien euskara, literatura, politika, dantza, Inozenzio Ayerbe edo berdurak sukaldatzeko moduari.

Errotxapean ezin sartu eta Paternainen ezagutu genituen Toro Mekanikoa eta zanbulua haurren gozagarri. Lur soroak, nekazaritzako hastapenak, alkatetza…Txurregi eta Gaztelura begira.

Alkossebrera pedaloan joan ginen, Ebro behera eta familia Maddi eta Manexekin, handitu zen bi aldeetara. Guasora ere GPSik gabe joan ginen.

Bizitzako edozein proiektu konpartitzeko aukera, errespetua, umorea, eskuzabaltasuna, konfiantza, elkarren arteko maitasuna, haurrenganako hurbiltasuna, mahikoak eta mahaiondokoak izan dira eta dira gure harremanaren euskarri,
Orain arte eta aurrera ere.

Muxu bihotzeko lagunoi Joxemi, Idoia! Ilazki eta Maddi!

Maria eta Txomin

Badakizu, Joxemiel? Zuk erakutsitako bidetik joaten naiz oraindik Euskal Idazleen Elkarteko egoitzara. Batzuetan bakarrik autoan eta besteetan Txarterinarekin, bere kontuak aditzen. Fitok esaten du biderik luzeena dela hori, baina nik esaten diot zuk erakutsi zenidala bide hori, eta luzeagoa izanagatik, lasaia dela. Zu bezala, Joxemiel.

Kilometro batzuk egin ditugu elkarrekin bileretara eta jardunaldietara joateko. Elkarteko idazkari lanetan gaizki pasatu zenuela aitortu zenidan behin baino gehiagotan. Oso gaizki. Une oso zailetan sartu zinen elkartean, eta oso erabaki gogorrak hartu behar izan zenituzten. Nolanahi ere, izan ditugu momentu on askoak ere eta lehertu arte egin dugu barre.

Desagertu dira zure aktetako apaingarriak, luzamenduak eta errebueltak. Baina ez ezazu pentsa zure aktak dituztela burutan zurekin aritutakoek. Galdeka aritu naiz Euskal Idazleen Elkarteko jendeari ea zein oroitzapen nahiko luketen hemen agertzea, eta gehienek patxarana eta erroskillak —etxekoak, noski— ekartzen zenituela aipatu didate. Ikusten duzu, uste baino lurtarragoa da idazle jendea.

Nik oroitzapen txiki bat aipatu nahi nizuke. Oroitzen dut Lugon geundela, Galeuscan. Etxe aldera bagindoazen, eta alabentzako oparia erosi gabe zeneukan. Presaka eta gatazka joan ginen denda batera, eta gozokiz betetako sorgin bat aukeratu genuen Leire eta biok. Sorginak eta gozokiak. Besarkada gozo bat eman nahi nieke zure etxeko hiru sorginei, Idoia, Ilazki eta Maddiri, hitz hauen bidez, Euskal Idazleen Elkartean zurekin lan egiteko pribilegioa izan dugunon partez.

Castillo Suarez