FiloBlogia

Arretaz irakurri ditut Juan Martin Elexpuruk Iruña-Veleiako idazkunei buruz bere blogean eskegi dituen txostenak. Honetan eta hurrengo mezu batzuetan gaztelaniazko txostenean (osoenean) agertzen diren puntu batzuei erantzuna ematen saiatuko naiz.

Aldez aurretik ohartarazi nahi dut erantzun hauekin ez dudala sinestunei (sinetsi nahi dutenei alegia) iritzia aldatzeko inongo asmorik (kasu honetan, ezina ekinez ezina baita). Bestalde, ahalegin handiak egin ditut nire erantzunetan Iruña-Veleiako idazkunen egiazkotasunaren aldekoek "iritzitzat" har lezaketen edozer saihesteko (eta benetan zaila gertatu zait, "iritzi" deitzen baitiete filologiako eta hizkuntzalaritza historikoko edozein oinarriri ere).

Argi gera bedi, beraz, Elexpururen analisi edo irakurketa bati ez erantzuteak ez duela esan nahi horrekin ados nagoenik.

Lehenengo erantzun honetan arrapa hitzaz arituko naiz, 16365 zenbakia duen piezaren alde batean irakurri dena.

Beren txostenean, Lakarrak (21. or.) hitz honen jatorri germanikoa aipatzen du, hortik hizkuntza erromaniko batzuek mailegatu baitzuten: "ARRAPA es antes germánico que románico".

Gorrochategik (19. or.) hitzaren jatorri germanikoa berriz aipatzen du eta Joan Corominasen etimologia dakar harira (s.v. rapar). Hizkuntzalari katalanak gotikozko *hrapôn-etik datorrela dio eta gaztelaniaz lehenengo aldiz XIII. mendean lekukotzen dela.

Era berean, Gorrochateguik aztertzen du ea euskarazko (h)arrapatu latinezko rapere infinitibotik edo raptum partizipiotik etor zitekeen eta garbiki zehazten ditu hipotesi horren ezintasun fonologikoak; izan ere, hala gertatu balitz, euskarazko emaitzak *(h)arratatu edo *(h)arratu izango ziren, hurrenez hurren.

Elexpuruk, aldiz, hauxe dio hitz honen gainean (16. or.):

Teniendo en cuenta que existe en latín el verbo rapere (participio raptum), y que en varias lenguas románicas se encuentra la palabra (arrapar en español, catalán y occitano, arrappare en italiano) con el mismo o parecido significado (“arrebatar”, “coger violentamente”), no sería más lógico pensar que proviene de ese verbo latino o de alguna variante del mismo?

Bada, ez, ez da logikoagoa, kontuan hartzen badugu gazt., kat. eta okz. arrapar eta it. arrappare ere germanikotik datozela. Are gehiago, euskarak ez zuen (h)arrapatu zuzenean germanikotik mailegatu, noski (hortaz, soberan legoke Elexpururen 26. oin-oharra), baizik eta hizkuntza erromaniko baten bitartez, Gorrochategik berak esan bezala; ziurrenik okzitanieratik.

Hona beste hiztegi batzuetan hizkuntza erromanikoetako hitzei eman zaien etimologia, aho batez jatorri germanikoa onarturik:

• Gaztelaniazko arrapar:(DRAE 1992)

arrapar.

(Del gót. *hrapon; cf. ingl. rap, al. y a. al. medio raffen, arrebatar).

1. tr. Rapar o hurtar de un golpe.

• Katalanerazko arrapar (l'Enciclopèdia. Diccionari):

arrapar
conjugació
[s. XIII; de rapar1]
v 1 1 tr Llevar, emportar-se, arrabassar (referint-se principalment a la mort, a un estat d'èxtasi).
2 pron Aferrar-se. S'arrapava a son pare de por que tenia. La molsa arrapada a la roca.
2 tr Esgarrapar.

rapar1
conjugació
[1325; del germ. gòt. *hrapôn 'arrabassar, arrencar, estirar els cabells']
v tr 1 Tallar arran els cabells, el pèl.
2 Tondre.
3 Rapinyar.

• Italierazko arrappare (Ottorino Pianigiani, Vocabolario Etimologico della Lingua Italiana, 1907):

Ikusten dugunez, hitz honen jatorri germanikoa ez da Gorrochategui, Lakarra eta Corominasen konspirazio baten ondorioz sortu (azken honena, gainera, hil ondokoa).

Baina gauzak ez dira hemen amaitzen. Latinezko rapere, raptum aditzak, Elexpuruk logikoki susmatzen duen bezala, bere oinordekoak utzi zituen zenbait hizkuntza erromanikotan. Alabaina, ez dira Elexpuruk aipatzen dituenak, beste hauek baizik: it. rapire; errum. rapesc ii it i; fr. ravir 'lapurtu, bahitu...'; ik. Meyer-Lübke, REW, s.v. rapere:


Honen guztiaren aurrean, Elexpuruk, euskararen fonetika historikoa eta hizkuntzalaritza erromanikoaren emaitza guztiak ahaztuz (edo isilduz), dena garbitzen du "no sería más logico pensar" batekin.

Elexpururena ez bada "iritzi" bat, ez dakit nik zeri deitu "iritzi".