FiloBlogia

Berriagorik ere ezagutzen dut nik.

Kultur aste bat iragartzeko prentsaurrekoa zen, Donostian. Besteak beste, bazen kontzertu bat Imanol Lartzabalek atera berri zeukan San Joan Gurutzekoaren "Cántico espiritual" lanaren gainean egindako diskoa aurkezteko.
Kazetari bekaduna edo sekulako ajeduna behar zuen albiste hura jaso zuena -ez naiz ezer asmatzen ari-, hala aipatu baitzuen Imanolen diskoa: "Santa Krutz apaizaren kantata".

Hau astakeria filologikoen sailerako:

"¿No es del más elemental sentido común que todas esas Cátedras de Griego y Latín que se prodigan por los Institutos y Universidades de todo el mundo, una vez que se ha descubierto que ambas lenguas son meras derivaciones, modernísimas, del Euskera, deberían mudar de denominación y consagrarse al estudio de esta lengua?" (Ribero-Meneses dixit)

Beste bat, blog honetan aspaldi aipatutako "Cocidito madrileño" liburutik ateratako perla da.


izan ongiii

Hor dugu Ibarguen_Cachopin-eko Andramendiko apokrifoa, 564koa zela itxuratu nahian...:
http://klasikoak.armiarma.com/testuak/testuak15030.htm

oso ona, benetan, "Santa Kruz Apaizaren Kantata"; euskal literaturazaleez landa musikaren historiagileek ere gogoko bide dute
joseba
PS Hala ere, apokrifora iristen ala hankasartze sinpatikoen artean gelditzen?

Azkue gazteak astakeria handi bat egin zuen, "Euskal-Izkindea" (1891), eta horrekin lotutakoak, baina hortik aurrera ez nuke esango besterik egin zuenik.

Adibidez, herri kantak "osatzea" eta "dotoretzea" praxi arrunta zen bere belaunaldiko filologoen artean. Ezaguna da, adibidez, Menendez Pidalek beste horrenbeste egiten zuela erromantzeekin. Kasu biotan artxiboko bertsioak eta liburuetakoak ez dira bat etortzen. Gradu-diferentzia egon daiteke bi filologo horien artean, apika, baina ez dut uste oso handia izango denik.

Besterik da kantak (edo bestelako izkribuak) goitik behera asmatzea (asmatzailea norbera dela abisatu gabe). Ez dut uste Azkueri horrelakorik leporatu behar zaionik. Agian oker nago.

Hiru gehiago:
-Aizegua (edo antzeko izenburuko liburua), duela urte batzuk aurkeztu zuten XX. mende hasierako poesia liburua izango balitz bezala, apaiz nafar batek idatzia. Urteak joan eta Barojatarren batek erdaraz idatzia zuen eta Eduardo Gil berak-edo euskaratua.

-Sorginkeriazko XVI. mendeko testu bat, literatur aldizkari batean jarri eta norbaitek benetakotzat har eta gero gerokoak.

-Jean Baptiste Daskonagerreren “Atheka gaitzeko oihartzuna” (1870), edo antzeko izenburuko liburua. Euskaraz idatzitako eleberria zen, frantsesera itzulia, hizkuntza horretan idatzia bazen ere. Gero euskal itzulpena prestatu behar izan zuten. Interneten bada, Klasikoen gordailuan izeneko bilduman, Susakoen lan eskergaren erakusgarri: http://www.armiarma.com/klasikoak/idazlanak/D/DakonagerreAtheka.htm

Astakeria eta ergelkeria linguistiko ugari daude Interneten, ugariegi. Liburuekin bakarrik, liburutegi txiki bat egin liteke, euskararen jatorria ibilitakoen eldarnioak biltzen, izen ospetsuak barne, Jorge/Jurgi Otei(t)za bezala.

Aizegua-rena ez nuen ezagutzen edo ez nuen gogoan. Sorginkeriakoa bai, oker ez banintz gure Fakultateko ikasleen literatur aldizkarian argitaratu baitzen duela hainbat urte. Esango nuke egilea orain Itzulpengintzako irakasle den Koldo Biguri zela; hori bai: seguru XVI.ean ez baizik eta XVII.ean eta Nafarroan kokatu zuela bere "euskarazko testua": izan ere apokrifogileek (zuhurrek, bederen) bai baitakite non errazago irrista litezkeen eta non ehiza-txakur filologiko hoberenak ere ezingo duela berarekin. Halere, Mitxelenak zioenez, gure arbasoek falsifikazioren bat egin nahi zutenean hizkuntza ez bestelako edozer faltsifikatu ohi omen zuten (Erdiaroko nafar praile trebeek, demagun), izan ere hizkuntzaren historiaz ez bestelako edozertaz gehiago zekitelakoan. Nire galdera da: orain ere gauza bera esan ahalko genuke ala faltsifikatzaileak hizkuntza kontuetan trebatuago dira? ala-ta gainerako kontuetan hizkuntzakoetan adinako trebakuntza eta eskasia falta erakusten ote?

joseba
PS. Don Jorge Oteizarekikoak beste baterako hobe.

Faltsifikazioen akerrak adar okerrak ditu, dudarik gabe. Okerrak eta kiribilduak sarri. Inoiz ez jakin faltsifikaziorik baldarrenak ere ez ote dituen alboko eragin onuragarririk izango.

Adibide bat gure Joan Perez Lazarragoko izan daiteke. Bere gaztelaniazko eskuizkribuan ("Genealogia" dei dezagun, euskarazkotik bereizteko) XVI. mendeko faltsifikazio tipiko eta topiko bat eskaintzen digu (egia esan, bat baino dexente gehiago, baina tira), hau da, Larreko dorrearen fundazioa IX. mendera darama, eta Nafarroako errege batekin lotzen du (buruz ari naiz eta datuak ez dira zehatzak, oker ez banago Eneko Aritza da), horretarako antzinako dokumentu bat transkribatzen duelarik. Dokumentu guztiz faltsua, jakina.

Bada, faltsukeria horri esker badakigu Lazarragak harreman zuzena zeukala mugaz bestaldeko familia nafar noble eta ezagun batekin, protestantea eta (oker ez banago) judu jatorrikoa, familia horretako kide batek eman omen baitzion delako antzinako dokumentua (Lazarragak dixit).

Kuriosoa ezta? Egilearen intentzioa Eneko Aritzaz jardutea bazen ere, guri gaur egun axola diguna da jakitea nolako harremanak izan zitzazkeen mugaz bestaldeko nafar protestanteekin.

Bide batez, faltsukeria hori, oker ez banago (berriz ere buruz nabil) ia XX. menderako iritsi zen, Jean Jaurgain bat oraindik ere hura gezurtatzera dedikatzen baita bere libururen batean.

Bai, faltsukerietatik ere zerbait ikas dezakegu, egilearen asmoen guztiz kanpo bada ere.

Gaizki idatzi nuen, Aizegua izan beharrean, Haizegua zen; eta fitxa 'ofizial'aren arabera, egilea Martín Indaburu zen, baina hemen jarri bezala (http://www.deia.com/es/impresa/2006/04/10/bizkaia/kultura/238097.php), Pío Caro Barojaren lanen artean sartzen dute. Eta apokrifoa dela hemen (http://www.jakingunea.com/50urte/pdf/Jakin98_104/Jakin98_104_096.pdf) jarri zuen Edorta Jimenezek, pdf artxiboko azken lerroetan.

Helbideak moztu arren, Google-ren bitartez erraz asmatzen dira.

Aurreko mezu batean Eneko Aritza aipagai izan da, baina oker ez banago, ez da inon horrelakorik agertzen, testuetan Arista edo Aresta ageri omen delako. Agian interpretazio hori hemen ere sartzekoa litzateke.

Bai, Gaztiz maitea, agian den-dena da gezurra. Agian Jainkoak zazpigarren egunean deskantsua hartu beharrean "Aresta" idaztea erabaki zuen, eta horregatik agertzen da... zein testutan?

Bada, ez du axola. Zeren benetako fededun bati axola diona ez da Eskritura Santua, ez, hori beti baita eztabaidagarria; axola duen bakarra Elizaren seme leial izatea da.

Zein da zure Eliza, Gastiz? Nork eman dizu baimena nire mezu bat "faltsukerien" zerrenda batean paratzeko?

Bada anekdota filologiko guztiz barregarri bat. Alegia, esan omen zuen Jesukristok zailagoa dela aberats bat Zeruetako Erresuman sartzea gamelu bat jostarratz baten begitik pasaraztea baino. Horrela sinistu izan zuten kristauek mendez mende. Baina gero etorri ziren filologoak eta esan zuten oker bat zela, irakurketa oker bat, Jesukristok zinez esan zuena ez zela "gamelu", "hari sendo" baino. Eta hortik aurrera zer sinistu behar dute kristauek? Zer erabaki zuten teologoek? Zer erabaki zuen Eliza gure Amak?

Zeren beti da bigarren parte bat, gizona (ala emakumea). Eta da filologoak teologo ez ezik, inkisidore bilakatzen direla batzuetan, eta dekretatzen dutela "interpretazio"-tarako tarterik ez dagoela: testuan ez dagoena faltsua da. Kitto. Baina nork finkatzen du testua, gure Ama Eliza bera ez bada?

Bai, gizona, bai, "interpretazio" eta "faltsukeria" gauza berbera direla diotenak ez dira filologoak, inkisidoreak baizik.

Ez dut inongo asmorik inkisidoreekin ezertaz eztabaidatzeko.

Azkena, dena den, eta hau ez da zuretzat. Filologoaren lanbidea seriotzat hartu behar dugu, ados. Ni beti izan naiz filologoen miresle handia, eta horren froga eman dut eta ematen dut etengabe. Inkisidoreak, aldiz, ez ditut soportatzen. Eta Koldo Biguriren ipuina, ondo irakurrita, hori besterik ez da, edozein inkisizioren salaketa bat (eta ni baino trebeagoa den batek eman dezala horren esteka Armiarman, hantxe baitago).

Ukaezina da Eneko Aritzak ospea lortu duela, Lekobidek duela bi mende lortu zuen adinakoa, behar bada. Baina Mitxelenak erakutsi bezala, testuan ez zen bizkaitarren agintari zaharraren izenik ageri, baizik eta "lekot bedi", hau da, "izan ezik" gutxi gora behera. Lana ASJU aldizkarian argitaratua, bere azkenetarikoa.

Lekobide gaizki ulertu baten ondorioz jaio zen, baina Eneko Aritzaz ziurtasunik ez, Erdi Aroko kronika zahar batean (ezin esan zeinetan) ageri dena "Enneco cognomento Aresta" da. Erdal historiografian Íñigo Arista bihurturik dago, aldaketa txikiaren zergatikoa ez dakidala. Eta euskarazko historiografian? Badirudi Eneko Aritzak nagusigoa lortu duela. Ongi ala oker? Hori da eztabaidatu beharrekoa, alde eta kontrako arrazoiak emanez, eta gaizki egina bada Aresta = Haritza interpretazioa, alde batera utzi.

Ez zait eztabaida hau gustatzen, baina ez dut puntu batzuk isilik pasatzen utziko.

Eztabaidatu behar omen da euskarazko testutan "Aritza" ("Haritza" debateari eginiko aportazio berria da) edo "Aresta" erabili behar ote den,"alde eta kontrako arrazoiak emanez, eta gaizki egina bada Aresta = Haritza interpretazioa, alde batera utzi". Baina, nonbat a) Ez da ezbaidatu behar ezer ez gaztelaniazko testuan b) Enneco-Eneko-Iñigori buruz, aipurik ez c) Ez da argitzen eztabaida hori espezifikoki kasu horri dagokion (ad hoc) edo errege guzti-guztietara, aro guzti-guztietara eta hizkuntza guzti-guztietara zabaldu behar ote den, edo zeinetara bai eta zeinetara ez, eta d) Ahaztu egiten da gustoko interpretazioa egin ez duena (ni neu) faltsukerien zerrenda batean paratua izan dela, zuzen-zuzenean. Faltsukeria. Tori seriotasun filologikoa.

Baina ni neu serio jarrita: debate horrek ez du ez hanka, ez buru, ahaztu egiten baitu detailerik oinarrizkoena: errege-izenak gaur egun hizkuntza guztietan (tira, neuk geure ingurukoak baino ez ditut ezagutzen, jakina) erabiltzeko orduan inori, berriz diot, inori, ez diola piturik axola dena delako erregearen izena nola agertzen zen bere sasoiko dokumentuetan: izen konbentzional bat esleitzen zaio (konbentzionala = hiztun komunitateak onartua), eta kitto. Eta zinez ezin dut inor imaginatu Ingalaterran hango erregeen izenen gaurko moldea zuzentzen bere sasoiko dokumentuetan agertzen zenaren arabera. Adibidez, Rikardo Lehoi-Bihotz... nola agertzen da aipatua sasoi hartako dokumentuetan? Zinez imaginatzen duzue inor dena delako latin eskuizkribuak aipatzen eta horien arabera zuzenketak proposatzen? Bada, hemen, proposatu ez, hemen faltsutzaile deitzen dizute zuzen-zuzenean. Eta lasai, mutilak, zientziaren heraldoak dira-eta.

Baina adibideak aurkitzeko ez dago Historiaz edo Filologiaz asko jakin beharrik. Egia esan, kasu honetan ez dago ia ezer jakin beharrik, aski da burua apur bat erabiltzea. Adibidez, zergatik arraio Monacoko printzesa xarmant bati deitzen diote gaztelaniaz Estefanía, denok dakigunean Stéphanie deitzen dela benetan? (edo, zehaztapenak maite baduzue, Stéphanie Marie Elisabeth Grimaldi). Zergatik Ingalaterrako Charles printzeari deitzen diote Carlos? Faltsukeria!!!

Bada, ez. Izen konbentzionalak dira, ohiturak (tradizioak) hizkuntza bakoitzean finkatuak. Eta kitto.

Eta orain filologo ezin jakintsuago batek deskubrituko balu Rikardo Lehoi-Bihotzen benetako goitizena ez zela "Lehoi-Bihotz", baizik eta transkribaketa-akats baten ondorioz "Untxi-Bihotz" zela jatorrizko A, B eta C dokumentuetan agertzen dena?

Bada, ingelesezko kasu horri ematen diozuen erantzuna, emaiozue ere euskarari. Nik ez dut besterik esaten.

Areago, inork “deskubrituko” balu Plinio Gaztea ez zela gazte, ezta Fernando Katolikoa oso katoliko ere, edo Filipe Ederra (frantsesez, Phillipe le Bel) itsusi baino itsusiagoa zela, dudarik gabe aurkikunde horiek oso ondo hartuak izango lirateke... dagokien lekuan. Baina hortik abiatuta aipatu pertsonaiei beren izen konbentzionala aldatzea, ez dakit, lekuz kanpo-edo dagoela esango nuke.

Eta mesedez, faborez, arren: inor faltsutzaile bezala aipatzea oso larria da (mezu anonimo batean gainera). Oraindik ez zait pasatu hasarrea, eta ez nago ahazteko prest.

Aurreko astean jarri nuen erantzuna ez ninduen asetu, eta lehenik, ohar batzuk egin behar ditut:
1. Mezua ez zen inola ere P. Gartziaren aurka, Aritza ikusi bezain laster oroitu nintzen Aresta = Haritza interpretazioaz zalantzak neuzkala.

2. Mingarria izan da Prudenen erantzuna, bere Lazarragaren liburua irakurrita, eta baita Jakinen azken alekoa ere, ekarpen interesgarriak egin dituelakoan nago, baita Filoblogian ere.

3. Eneko Haritza (edo Aritza) ez du, nik dakidala, P. Gartziak bakarrik erabiltzen, oso hedatua dago, eta esango nuke atribuzio hori orokorra dela.

4. Azkeneko mezuan argi jarri nuen Arista gaztelaniaz Arista bihurtzearen arrazoia ez dakidala, Ennecoren ordez Íñigo jartzea, argi dago egokitzapena dela, Íñigo delako Enneco delakoaren gaztelaniazko kidea.

5. Haritza jartzea ez da 'aportazio berria', Google-n begiraturik, eneko haritza-k 15900 orritan ageri da, eta eneko haritza-k 21400 orrritan. Jakin badakit Google ez dela erabat zehatza, baina Eneko Haritza ez da dirudien bezain 'ezohiko'.

6. Ez da Eneko Artiza (edo Haritza)ren inguruan idazten dudan lehenengo aldia, begiratu bestela

http://www.celtiberia.net/verrespuesta.asp?idp=5869, hor nire iazko abenduko mezu batean idatzi nuenari.

7. Jakina, errege-erreginen izenekin oso ohikoa dela egokitzapena, Carlos eta ez Charles, bat aipatzearren. Baina Aresta izena ez da, izengoitia edo bazen, eta ez da egokitzapenik, agian asmatutako euskal hitz baliokidea. Hori da zalantzan jarri nuena, J. C. Barojak uste zuen 'Aresta' erromantzezko hitza zela, nik ez dakit baina Aresta = Aritza ontzat hartzeko azalpenen bat eskertuko nuke. Borondate ona izango zuen egokitzapen hori egin zuenekoa, baina oker zegoen ala ez? Hori da nik eskertuko nukeena, adituek hitz egin dezatela, eta ona bada egokitzapena ados egongo naiz Eneko Aritza/Haritza jartzeko.

Beñat Oyharçabalek beheko mezua igorri dit, hari honi dagokion informazio interesgarria ematen duena:

Zure blogean literatu iruzurrak zerrendatzen hasia zarela ikusi dut. Ideia ona! Nola blogeko munduan ibiltzen ez baitakit, emailez seinalatzen dizkizut beste biga, antzerkien munduari dagozkionak, biak Duvoisin-enak. Bat aitortua, eta bestea, oraintsu artean, ez ezaguna:

• lehena: Marie de Navarre izeneko antzerkia (1841, Duvoisin). Hérellez geroztik agerian iruzur gisa ezaguna (Duvoisinek berak aitortu omen zuen bekatua).
• bigarrena: Geneviève dans l''oratoire izeneko antzerki kantorea (1854, Duvoisin). Iruzurra zatekeela erran nuen 2004ko artikulu batean (Lapurdum, 194-198), eta ondoko Lapurdum-en (laster ateratzekoa) berritz aipatzen dut kontua. Halere antzerkien historiak aipatzen dituzten literatura historia batzuetan egiazkotzat ematen dira bertsu horiek 1780 inguruko antzerki baten ondarkin gisa aurkezturik, Duvoisinen buztan luzeko gezurrari jarraikiz.