FiloBlogia

Ricardo Gómezen bloga

Mezua: Euskal liburu eta eskuizkribu galduak

2006-07-18

18:52:46, Atalak: Filologia, Euskara, Liburuak

Euskal liburu eta eskuizkribu galduak

Mezu honetako gaia Stuart Kellyren liburutik hartu dut: The Book of the Lost Books. An Incomplete History of All the Great Books You'll Never Read (Viking, 2005; Random House, 2006).

Liburu honen berri izan dut Libros&Bitios blogaren bidez eta bertan J. A. Millan-ek susmatzen du, oraingoz liburua ez baitzaio iritsi, egilea ziurrenik literatura klasikoaz eta ingelesez idatzitakoaz arituko dela, gaztelaniazko liburuak aintzat hartu gabe

Nik neuk susmoak baino gehiago ditut, liburuaren zain egonik ere, euskarazkoak guztiz bazter utzita dituela Kelly jaunak; nekez espero genezake besterik. Hau dela-eta, gure zerrenda egitea proposatzen dizuet, alegia euskarazko eta euskarari buruzko liburu galduen zerrenda.

Nolanahi ere, gure tradizioa txikia denez gero, eskuizkribu galduak ere onartzen dira. Kellyren liburuaren aurkezpenean adierazten den bezala, "liburuak deuseztatu daitezke sua, ura, barneratzea, gogorik eza, erotasuna, krokodilo bat eta aurreiritzia direla kausa". Horra hor liburu galduaren behin-behineko definizio bat.

Beraz, has nadin neure zerrenda aurkezten (hurrenkera kronologikoari lotzen saiatuko naiz, baina lan galduez ari garenez gero ez da beti erraza datazio bat ematea):

Etxepareren liburuaren edizio galdua, Oihenartek aipatua.
Elsoko Santxoren Doctrina christiana (Iruñea, 1561). Oraingoz galdua?
Jean Etxegarairen bertsoak eta Artzain gorria antzezlana (Oihenarten arabera 1565 inguruan antzestua; Oihenartek ematen dion "pastorala" deiturari buruz, Beñat Oyharçabalek idatzi du, PDF).
Oihenartek aipatzen duen Nafarroa Behereko XVI. mendeko antzerkia.
Joanes Larrunbideren bertsoak eta antzezlanak, Isastik aipatuak.
Zalgizen olerkiak, hauek ere Oihenartek aipatuak.
Etxeberri Ziburukoaren Egunoroscoa, hau ere Oihenartek aipatua.
Egile berberaren hiztegia, nola ez, Oihenartek aipatua.
Ibon Sarasolak "poesía galante vizcaína" deitu zuen saileko lan ezezagunak, Mikoletak "modernos del Parnasso Cantabrico" deitu zituen berberak agian.
Materreren Doctrina Christianaren lehen edizioa (Bordel, 1617).
Pierre Argaiñaratzen Avisu eta Exortacione probechosak bekhatorearentzat (Bordel, 1641).
Jacques Belaren Dictionnaire basque eta Compendium de grammaire basque.
Dominique Bidegaraik Nafarroako Estatuei aurkeztu zizkien gramatika eta hiztegia (1675-1679 urteen inguruan).
Etxeberri Sarakoaren hiztegi laukoitza (XVIII. mende hasiera).
Martin Harrieten gramatikaren (Baiona, 1741) jarraipena izan behar zuten hiru liburukiak eta gramatikaren amaieran iragartzen dituen beste bi liburuak.
Melchor Oyangurenek bere Tagalismo elucidado gramatikan (Mexiko, 1742) iragarri zituen hiru lanak: lehena tagalo-gaztelania-euskara hiztegi hirueledun bat; bigarrena Arte de la lengua Vascongada, Oyangurenek berak dioenez, 1715ean idatzi zuena; eta hirugarrena Cantabrismo Elucidado izenekoa.
Duhalderen hiztegi mardula (XVIII. mendearen erdikoa), Humboldtek (PDF) ezagutarazi zuena.

Orain zuen txanda da, zerrenda osatzeko edota zuzentzeko.

Eguneratzea (2006-07-19):

18. Astarloaren Plan de lenguas (XIX. mende hasiera), Humboldtek egindako laburpenaren bidez bakarrik ezagutzen duguna.

Zabaldu•

Bildu•

Twitter• Permalink-a • 12 erantzun

Erantzunak, Pingback-ak:

Bidaltzailea: Pruden Gartzia [Bisitaria]

Rikardo:

Benetan miresgarria zure mezua. Arretaz irakurriko dut.
Dena den, boteprontoan, bi notizia:

a) Behin baino gehiagotan entzun izan diot Txomin Peilleni Oihenarteren paper galduei buruzko berri txundigarriak. Ondo gogoratzen banaiz (eta ez da ziur) entzun izan diot duela (demagun) 50 bat urte baino gutxiago erre (edo bota) zituela haren azken ondorengoak familiari XVII. mendetik zetorkion kutxa handi bat "paper zaharrez" betea. Botatzeko arrazoia, dirudienez, paper horietako gehienak "basque"-z idatziak izatea izan omen zen, hots, inori pitorik axalo ez zion hizkuntza batean...

Ez dakit Txominek honetaz ezer idatzi ote duen. Halaber, jakina da mota horretako berriak usu baino usuago agertzen direla edozein komunitate zientifikoren bazkalondoko elkarrizketetan, ez soilik Euskal Herrian, jakina. Zenbait aurkikunde (edo galera, berdin dio) zientifikoen gaineko mitologia oso modakoa izan da beti Europa eta Amerikako zientifikorik serioenen artean ere (honetaz idatzi zuen zerbait Stephen Jay Gould-ek; inork nahi badu emango diot erreferentzia zehatza). Baina harira: ez dakit Txomin lagunaren kontu hau ere zein puntutaraino izango den egia osoa eta berdaderoa... baina garbi dago, bai, euskal idazki mordoa galdu ditugula bidean (soilik XVI-XVII-XVIII. mendeak kontuan hartuta ere). Neuk inoiz ere tentazioa izan dut gure "unicum" zerrenda egiten, eta nire saiotxoen ondoren harrituta geratu naiz: euskal literatura zaharra ia osorik ale bakarren bidez ezagutzen dugu! Ale bakarrak!
Ea txoko honetan mota horretako berriak pilatzen ditugun.

Oharra: ahaztu zait zer zen esateko neukan bigarren gauza... barkatu.

2006-07-19 @ 08:29

Bidaltzailea: Ricardo Gómez [Kidea]

Pruden: aipatzen duzun unicum-en zerrenda oso ideia interesgarria iruditzen zait. Animatu eta ea saiotxo horiek laster argitara eman ditzakezun, nola edo hala.

Oihenarten paperen kontu hori ez nekien. Harrigarria da, eta zenbat halako ez ote diren gertatu!!

Bigarren notiziaren zain geratzen naiz ;-)

2006-07-19 @ 16:46

Bidaltzailea: Gastiz [Bisitaria]

Patri Urkizuk aipatzen du Larramendik 1729 urte inguruan egindako euskal kantu edo poesien bilduma, egun ezezaguna, Agosti Chahoren Kantutegia liburuari eginiko hitzaurrean. Iturri bibliografikoa ere ematen du: C. Sommervogel, «Colección de poesías nacionales bascongadas. Burgos, c. 1729», Bibliothèque de la Compagnie de Jésus. Bruxelles-Paris, IV, 1893, 1534-8.

Hitzaurrea (eta liburu osoa) Interneten dago: http://www.susa-literatura.com/cgi-bin/liburuok.pl?lib=best12, Aitzin-solasa izeneko loturan, ezkerreko laukian.

2006-07-20 @ 09:40

Bidaltzailea: Gastiz [Bisitaria]

Testu zahar galdu gehiago:

-Arnaud de Logras-en lanak, Oihenarten L''Art Poetique basque-n aipatua.

-1566ko Lesakako ''Auto de la pasion de nuestro señor Jesucristo'' lana antzeztu zen, beharbada euskaraz. P.Urkizuk baditu antzezlan gehiagoren albisteak, batzuk euskaraz anteztuko zituzten.

-Refranes y Sentencias-eko zati galdua.

-Joan Undiano (edo Juan de Undian o) nafarraren ''Cancionero'' delakoa, 1600. urte ingurukoa
(http://www.puntubi.com/laburrak/undianojoan.htm)

-Liburu baten forroan agertu ziren dotrina baten zatiak, Sarasolaren ConTAV-en ageri da, agian Eltsoren dotrinaren zatiak dira, edo beste egile ezezagun baten dotrinakoak.

-Azkena, Antero Apaolazak ''Patxiko Txerren'' izenburuko itzulpena egin zuen, XIX. mende bukaeran. Baina inon irakurria dut hura hil eta gero familiakoek bere lan argitaragabe guztiak erre zituztela; bukaera ezaguna, beste askotan gertatua.

2006-07-21 @ 09:38

Bidaltzailea: Gastiz [Bisitaria]

Bide batez, badago sarean eskribautzako paperen itzulketaz, euskarazko kopla baten aipamena, Eibarko 1721eko epaiketa batean aipatua, hemen: http://www.egoibarra.com/Egoibarra/Hitzaldiak/eskribautza/eskribautza.pdf, 9-10 orrietan faksimilean ageri dena (zati bat moztua du). Kopla hori argiratatuta badago? Niri ezezaguna egiten zait. Argitarabagea bada, Eibarko euskararen lekuko zahar gehiago.

2006-07-21 @ 09:43

Bidaltzailea: Ricardo Gómez [Kidea]

Txapeau, Gastiz, etxeko lanak bikain egin dituzu ;-).

Logras ahaztu zitzaidan, Oihenartek aipatuak birpasatzean.

arasolak argitaratu zituen dotrinaren zatiak direla-eta, Irigaraik argitaratu zituen lehenik, Principe de Viana aldizkarian 1963an, eta ASJUn 1980an Oroz Arizkurenek proposatu zuen, Elsokoaren dotrina bera izan beharrean, hartatik ateratako "kartilla" moduko bat izan zitekeela, alegia dotrinaren zati nagusiak eta otoitzik behinenak biltzen zituen bertsio laburragoa. Edozein kasutan, lanari falta zaiona galdua dugu.

Azken iruzkinean aipatzen duzun Eibarko kopla ez dut uste argitaratu den, baina oker egon ninteke.

2006-07-21 @ 16:58

Bidaltzailea: blancatxo [Bisitaria]

Oso ideia ona Ricardo.
Gehiegi pentsatu gabe ateratzen zaizkidanak bidaltzen dizkizut bildumarako:
--Lecluseren hiztegia, prospekto delakoan iragartzen zuena. Urquijok kontatzen du fitxetan gordetzen zela (ez nago ziur non: Baionan?), eta I. Mundu Gerra ondoren desagertua zela. Beldur zen ez ote zen orduan izan zen paper beharraren kariaz "desagertuarazia".
-- Iturriagaren hiztegia (c. 1840): bere gutunerian aipatzen du.
-- Lardizabalen hiztegia (c. 1850): etxe aurrean erre omen ziren idazle honen paperak (inork eraman zitzakeenak gorabehera) halako batean, lekukoek kontatu zutenez.
Eta, bukatzeko, zerrendatik kendu beharreko bat: Gastizek aipatzen du Patri Urkizuren berri batetik, "Larramendik 1729 urte inguruan egindako euskal kantu edo poesien bilduma, egun ezezaguna", eta iturri zuzena Sommervogel da, «Colección de poesías nacionales bascongadas. Burgos, c. 1729», Bibliothèque de la Compagnie de Jésus. Bruxelles-Paris, IV, 1893, 1534-8.". Inolako zalantzarik gabe, Imposible Vencido gramatikaren bukaerako bildumari dagokio (okerra da, beraz, edo "handizkatua"). Gogoan izango duzu nor den lehen erruduna, zure tesian ageri baita: Garay de Monglavek aipatzen ditu (lehenengoz, dakigularik) "Larramendiren poesies nationales (Burgos 1729)" delakoa, eta ematen dituen datuengatik argi dago hura dela. Beraz, rien de rien.

2006-07-25 @ 11:10

Bidaltzailea: Ricardo Gómez [Kidea]

Arrazoi osoa duzu, Blanca (ohi bezala). Datua ezagutzen ez duenarentzat, Garay de Monglave iruzurgile ospetsuak 1833ko artikulu batean aipatzen du Larramendiren ustezko bilduma (lehenago, gramatika argitaragabe eta izengabe batean aipatu zuen, Parisko Institut-en dagoena, baina hori nekez ezagutu zezaketen Sommervogelek).

Garay de Monglaveren artikulua RIEV aldizkarian argitaratu zen 1932an, gaztelaniara itzulia, eta orain sarean aurki daiteke: "Vascos: (1833)".

2006-07-25 @ 17:41

Bidaltzailea: Garret [Kidea]

Aupa,

Badago liburu bat Jon Juaristik aspaldi argitaratua, uste dut deitzen zela ''T.S. Eliot Euskaraz''. Bertan Elioten hainbat poema ditugu euskaraz emanak, horien artean Gabriel Arestik itzulitakoak, zinez egundokoak. Bada, liburuko hitzaurrean Juaristik diosku ezen Arestirentzat euskara zela hizkuntza aproposa, are gaztelania baino gehiago, ingelera itzultzeko, eta honen frogagarri euskaratua zuela Joyce-ren ''Ulysses'', zeina, beste gauza batzuen artean, guardia zibilak eraman baitzuen Juaristirenean egin "ohizko" arakatze batean, betiko galtzeko. Zer pena ezta?

2006-07-25 @ 17:47

Bidaltzailea: Ibai [Bisitaria]

Noizbait idatzi direnez gain, inoiz idatzi gabeak (eta inoiz idatziko ez direnak) ere aipatu beharko:
- Humanismoz bustitako aitonseme batek idatzitako ipuin tradizionalen antologia. Canterbury-ko ipuinak, Decameron, Conde Lucanor, eta antzekoen bidetik.
- XVII. mendeko kanonigo anonimo baten poema lizunak. Nekazal aristokraziaren festetan errezitatu edo kantatu izanen zirenak.
- XIX. mendeko nobeloi errealista mardula, generoaren osagai guztiekin. Liberal foruzale batek idatzia, gizarteko kontraesan berriak eta euskal burgesiaren itxurakeriak agertzen dituena. Markesen sasikumeak, adulterioan harrapatutako amoranteen hilketak, eta bi familien arteko gatazkak, edo horrelako zerbait. Argumentuaren giroan, gerra karlistak.
- XX. mende hasierako idazle madarikatu baten obra. Ikusagun. EHn opioa ez zuten ezagutuko. Laxtima. Hortaz, ardora amandako idazle bohemio baten narrazio obsesiboak (edo bertso-paperak. Ezin da dena eskatu). Garai hartako puritanismo itogarrian hezia, bere aita autoritarioak familiatik bota zuen, eta tuberkulosoen sanatorio batean hil zen, mixeria gorrian (Auekeran, hori edo suizidioa). 60. hamarkadako idazle iraultzaileek eta 80ko rokeroek aldarrikatua. Egun geure literaturaren gailurra irudituko litzaiguke.

Amestea debalde omen da ezta?

2006-07-25 @ 21:41

Bidaltzailea: Ekaitz Santazilia [Kidea] · http://www.blogari.net/euskofilia

Aupa!

Patri Urkizuk bere Euskal Antzertia liburuan (1984) astolasterren zerrenda bat ematen digu eta hauetako batzuk galduta daudela dio (izenak grafia gaurkotua agertzen dira aipatutako liburuan, eta nik hala ekarri ditut hona):

"Petitun eta Petik-Huni"; Bordeleko Udal Liburutegian zegoela eta gerora galdu zela pentsatzekoa da, izenburuaren ondoan "BMBo, galdua" paratzen baitu. Bestetik Jean Baptiste Hardoyk idatzitako bi astolaster hauek ere galduak dira; "Belkader, Afrikako errege" eta "Tuduk, Annameko enperadorea", biak 1892. urtean emanak.

Izan ongiiii

2006-07-26 @ 17:20

Bidaltzailea: Gastiz [Bisitaria]

Ustezko testu zahar galdu gehiago:

-Beltran de Etxauzek 1584ko gutun bat gurera heldua da, Mitxelenak TAven argitaratua. Gutun honen hasiera, oker ez banago jartzen du, gutxi gora behera: “hau da bidaltzen dizudan hirugarrengo gutuna”. Ez dut ezagutzen aurreko bien aipamenik, baina pentsa liteke euskaraz ere idatzi zituela.

-Ibarguen-Cachopinen kronika. Inoiz irakurri dut kronika ospetsu hori koadernoz osaturik dagoela, eta ugariak dira galdutakoak. Ez litzateke ezinezkoa, ezagutzen direnetan euskal testuak dauden bezala, galdutakoetan ere euskal testurik izatea.

-Aurrekoarekin lotuta, garai bertsukoa dira Mendietaren kronika. Hortik Erdi Aroko euskal kanturen bat agertu zen, baina Mendietarena, Ibarguen-Cachopinenean bezala, koadernoz edo liburuz osaturik zegoela, eta ez dira gurera guztiak iritsi.

2006-07-27 @ 10:06