Euskalgintzan blog

=>

3. Laphurtar batzuren hegatsetaraino helduriko ahozko arronkeria dugu, aitzitik, arabera forma. Hastean, gau / gabean, gabera, gabeko aldizkatzea egiten zutenen berezikeria zen arabera hori. Orok dakien gauza da, mintzo batzutan [u] amaikoaren eta ondoko vokalaren artean [w] irrixtotsa (glide) sartzen dela: buruba, gauba, batzubek,... Vokal artean, [w] horrek bere aitzineko [u] vokala irestea gerthatzen da maiz, edo (phonologoek eztabaida ditzatela xehekeriok) xuxenki [w] bilhakatzen da [u] vokal artekoa: hedatuagorik daude, baiki, gaba, gabean, gabeko formak, gauba, gaubean, gaubeko baino.

Halako forma ahozkoak hagitz hedaturik izateak ez du erran nahi, ordea, neholatan ere hizkuntza standard, bathu, Euskal Herritar guztiendakoa denak halako arronkeriarik onhartzeko duela. "Mila gabak eta gau bat" erraiten hasi beharko dugu, ala? Horixe eskatzen bailuke erizpide-batasunak (koherentasunak, nahiago baldin baduzu): arau / arabera onhetsirik (areago, hobetsirik, bakharretsirik XX(!!), zergatik ez buruba? zertako ez gaberdian? zeren ez munduban, zeruban, eta eguzkijan? Othoi, guzaz barre egin dezaten nahi ez badugu, ez dezagula barregarrikeriarik egin >:(.

Hazterrenik othe dugu, bada, arabera halako arronkeria dela egiaztatzeko? Bai, bada. Hor arabera lehenik erakutsi deraukun Voltoire (1620.eko textua, hizkuntza-interessezkoa bezain litteratura-maila aphurrekoa): arabera “selon segun” (L’Interprect, 11. orr.). Horren ondoan: garabic (garau), souba (su), bourreba ‘bourreau’ (burreu), arraba ‘auiron’ (arrau, egungo arraun forma hedatuagoaren aldaira), othoy eguten derabat ‘othoi egiten derauat’. Bere baithan dira asko klar... ez da?

Ez da aski? 1665.ean, arabaz forma ageri du Argainaratzek (cf. aitzinxean ikhusiriko arauaz):

Sant Elizabeth, deuotac,
Çuei minço çaitçue:
Harenequin orobatac,
Obrac eguinçatçue.
Iaiqui beraz gau erditan,
Eta haren arabaz,
Orrhoit Iaiquitce alditan,
Ifernuan den gabaz (Deuoten Breuiarioa, 5. orr.)

Elkharren ondotsuan, beraz, arabaz eta gabaz arronkeriak. Argainaratzek berak: gabaz ‘gauaz’, gabera ‘gauera’, gabean ‘gauean’, garabic ‘garau(r)ik’, garabez ‘garauez’, ceben ‘zeuen’, cebei ‘zeuei’. Lothurarik ikhusten, forma bata eta bertzeak erabiltzearen artean? |-|

Heuragitu eta hedatu ziren, bada, horrelakoxe arronkeriak XVIII mendearekin, Laphurdiko urrhezko aroko litteraturak bere hoberena eman-eta (badirudi, halarik ere, batzuk bigarren mailako epigonook eta litteratura-beheraldiko authorok harako aitzindari eta atzinatzaile bikhainak baino maiteago eta jarraikizunago dituztela 88|). Halakotz, nabusi edirenen dugu arabera textu gehienetan. Horrela Xurio baithan:

“Gure bihotceco penduren arabera”, “iaquintassun horren arabera bicitceco”, “guiçonen haicezco solasen arabera ez hiratcea”

cf. “gabac, eta egunac iraganarasten darozquigu nekhe eta borroquetan”, “baiñan guretçat ez dugu nahi hertsitasun garabic” textu berekoak.

Orobat Haranederren Gudu Izpirituala lanean:

“urguilleria gehiago edo gutiago duenaren arabera”
“ez itxuraren arabera, ez gure sensuen edo munduaren arabera, baiñan Jaiñkoaren Izpirituak fornitzen darokun, opinionearen arabera”

Bitxia da, hagitz (eta eztabaidagai kilikagarria), nola Haranederrek Gudu Izpirituala honetan arabera baizik ez erabiliagatik (18 agerraldi), Evangelio Saindua mardulagoan, aldiz, arauera guztiz nabusi duen (han-hemenkako arabera bakhan batzu baizik ez). Aspaldixkodanik sinhetsirik nago Haraneder, hitzez Leizarraga hain lazki gaitzetsi eta kondemnatuagatik, bere aitzindari Protestantaren textuari maixko jarraiki zitzaiola. Eta, Leizarragak araura forma baitzerabilan, arauera hurbilagoaren baliatzera bulkhatu zukeen horrek itzultzaile katholikoa. Bego oraingotz ustea. Haranederrek, dena dela, ceuben ‘zeuen’ eta garabei ‘garauei’ ere erabiltzen zituen, arabera bezalaxe.

Handik honakoan, arabera dugu Laphurdi-Nafarroetan gailen, Duvoisin baithan oraino bai arabera, bai arauera khausi ahal badaitezke-ere (derradan, ixilpean geldi ez dadin, Lizarraga Elkanokoak Nafarroa Garaiko ariora aldaira darabilala, arau(e)ra typotik hurbiltsu). Hortik, bethidanik arau xoila (eta, hagitzez bakhankiago, arauiala edo arauian) baliatzen zuen Zuberoako Üskarara ere iragan da arronkeria, Arxü lekhuko:

mundu guziko legiaren arabera (Jenesa: XIX, 31)
arrotz hoyen kostumaren arabera (Jenesa: XXXIV, 22)
eta guk ihardetsi diozugu galthatzen zeikunaren arabera (Jenesa: XLIII, 77)

Eta –bertzerik uste genduen, bada?– arronkeria horixe onhartu dute gure akademikoek hizkuntza bathukotzat :lalala:. Horrela jokhaturik, gabean ‘gauean’ edo buruba ‘burua’ motako ahozko forma arronta imposatu nahi izan dute kultura-hizkuntza standardean :lalala:. Horrela jokhaturik, garden zen paradigma (arau : arau(e)ra, arauez / arauaz) uhertu eta urratu dute (bi item ditugu orain: arau eta, harekiko lothura logikorik gabe, arabera) :lalala:. Horrela jokhaturik, berriz ere gure traditionerik hoberenaren bidetik hastandu-eta xokho-xidorretara aldaratu nahi izan dute Euskara :lalala:. Horrela jokhaturik, bere burua hizkuntzaren arauztatzaile bakhar ezarri dutenek hizkuntza-araurik batere ez dutela erakutsi deraukute. Euskararen sarraskia okhelakatzen ari liren saien antzora dihardute akademiakideok, viktima bere buruaren defendatzeko zirkinik eginen ez duelako konfidantzaz. Hilik othe dago Euskara? >:(