Euskalgintzan blog

Nori berea eta, sh utzi beharko Anglesezko izenetan, bai toki-izenetan (Marshall Uhartea, Washington, Yorkshire) bai giza-izenetan (ez gara, bada, *Xakespeare edo *Xelley izkiribatzen hasiko!). Baina Caesarena eman behar zaio Caesari, ez bertzerenik. Erran nahi baitut, [∫] ([š]) hotsaren adi erazteko Anglesak darabilan graphia dugu sh (mash, shame); ch darabila, aldiz, Frantsesak (cacher, chaud), sch Deutschak (schrecken, Wissenschaft), sc(i) Italianoak (strisciare, scempio),... Eta Euskarak? Bada, hauzoko Gaskoin zaharrak bezalaxe (Parisek bere ch behiala affrikatu izana eta Occitania Handiak fish ’n chips orthographia berria ekharri baino lehenagoko Gaskoinak), x dugu igurzturazko hots honen adierazkarri graphikoa: xume, klaxka, xuxen,... Halakotz, Anglesezko izenetan ethorkizko graphia begiratzea bidezkoena delarik –eta orobat, jakina, Frantsezkoetan (Cherbourg, ez *Xerburg(e)) eta gainerakoetan–, ez deritzat, aitzitik, bertzelako graphia-systemarik darabilaten hizkuntzetariko izenak geuretzean halaber egin behar dukegunik. Erraite batetakotz, zergatik Euskaraz sh erabil ш Cyrillikozkoaren ordain? Zergatik sh Arabikozko ش ordezkatzeko? Cyrillikoa (egokiturikoa, baina Cyrillikoa) baitu baliatzen Kyrgyzikoak: Бишкек Bixkek. Cyrillikoa Tajik-hizkuntzak ere (Tajikistanen bederen, Afghanistanen-eta oraino Arabikoa baitarabilate): Душанбе Duxanbe. Cyrillikoa Uzbekikoak ere: Тошкент Toxkent (Russikoz Ташкент Taxkent). Turkmenistanen, aldiz, Aşgabat dugu hiri buruzagiaren graphia offiziala (Ашхаба́д Axkhabad Cyrillikoz, عشق آباد ‘esq ābād Persikoz), eta horrixe etxeki beharko gatzaitza. Gurean ş typoa urri baldin bada, x izan behar luke aukerazko ordaina, ez neholatan ere sh. Somaliarrek Latinaren alphabeta hautatu dutenaz geroz, bego, aldiz, Muqdisho forma offiziala (Angl. Mogadishu, Ital. Mogadiscio). Bangla hizkuntzaz, azkenik, ‘Bangla Herria’ (h.d., guk, Britainiarrak bitarteko, Bengal ezagun dugun herria) erran nahi omen du ['baŋlade∫] ahoskatzen den horrek eta, izenak bere ethorkia nehondik ere Anglesezkoa ez baitu, Bangladex Euskararatzea dagoka.

Erabil zeure zentzuna, zeure sena. Eragiozu gogoari. Ez utz nehork, handiki-soinekoz harroxko, bere akademikotasun hil, antzu, eta izen xoilezkoa hire Euskalduntasun bizi, ekharkor, eta izan bethekoaren gainera ezar dezan. Eragiozu gogoari. Ez utz bertzek hire ordez pensa dezan.

Ez naiz hizkuntza-anarkhiaren alde mintzo (ezeta hurrik eman ere!), hizkuntza-tyrannokerien eta, areago, jakingabetasunaren tyranniaren kontra baizik. Ez dakit egiazki Euskaltzaindiarik behar othe dugun -Frantseskeria eta Jacobinkeria dira, izan ere, hizkuntza-akademiak; halakorik batere ez du, erraite batetakotz, Anglesak, eta ez dirudi makalegi dabilanik ;D-; sinhetsirik nago, alabaina, egungoa bezalako Euskaltzaindiarik ezertako ere behar ez dugula (Espainiako Erregeren akademia baita izenez; Euskainolaren akademia, izanez eta egitez). Jakina, akademiarik gabe aitzina egiteko, egundainokoan ezin osatu dugun intelligentzija eta kultura-sphera behar genituzke lagungarri. Baina, Euskal kultura oraino ernatu-beharra Euskaltzaindiaren, Euskainolzaleen, EITBren eta Aranakume sasi-abertzale eta diglossia-joen menean, aurkizkirik, zapaldurik, ithorik dagoeino... Gurpil zoroau noiz urratuko? :''( >:(

Mortuan oihuz dagoenaren mintzoak:

Bidezko eta justu esten duzunaren alde ihardukitzeko eta borrokatzeko prest zaren Euskaldunori, ez othe du zeurorren hizkuntzak ere hargatik eta haren alde borroka zaitezen merezi? Orhoit, egiazko borroka autobusik erretzea edo saltegi-beirakiak harrikatzea ez dela. Egiazko borroka (knowledge is power), XXI mendeon nehoren oinpeko kultura-kolonia gaduzkaten jakingabetasun-estekailu eta -gatheak urratzea dugu egiazko borroka. Horixe dugu eginbide.

Laxu eta libre izan nahi baduzu, pensa, irakur, ikhas, egin. Eta hori guztiori Euskaraz egin badadezazu, nori zu Espainol-Frantses deitzerik bururako othe zaio? Eta, burura badakio-ere, axolarik izanen othe zaizu? ;)

=>

3. Laphurtar batzuren hegatsetaraino helduriko ahozko arronkeria dugu, aitzitik, arabera forma. Hastean, gau / gabean, gabera, gabeko aldizkatzea egiten zutenen berezikeria zen arabera hori. Orok dakien gauza da, mintzo batzutan [u] amaikoaren eta ondoko vokalaren artean [w] irrixtotsa (glide) sartzen dela: buruba, gauba, batzubek,... Vokal artean, [w] horrek bere aitzineko [u] vokala irestea gerthatzen da maiz, edo (phonologoek eztabaida ditzatela xehekeriok) xuxenki [w] bilhakatzen da [u] vokal artekoa: hedatuagorik daude, baiki, gaba, gabean, gabeko formak, gauba, gaubean, gaubeko baino.

Halako forma ahozkoak hagitz hedaturik izateak ez du erran nahi, ordea, neholatan ere hizkuntza standard, bathu, Euskal Herritar guztiendakoa denak halako arronkeriarik onhartzeko duela. "Mila gabak eta gau bat" erraiten hasi beharko dugu, ala? Horixe eskatzen bailuke erizpide-batasunak (koherentasunak, nahiago baldin baduzu): arau / arabera onhetsirik (areago, hobetsirik, bakharretsirik XX(!!), zergatik ez buruba? zertako ez gaberdian? zeren ez munduban, zeruban, eta eguzkijan? Othoi, guzaz barre egin dezaten nahi ez badugu, ez dezagula barregarrikeriarik egin >:(.

Hazterrenik othe dugu, bada, arabera halako arronkeria dela egiaztatzeko? Bai, bada. Hor arabera lehenik erakutsi deraukun Voltoire (1620.eko textua, hizkuntza-interessezkoa bezain litteratura-maila aphurrekoa): arabera “selon segun” (L’Interprect, 11. orr.). Horren ondoan: garabic (garau), souba (su), bourreba ‘bourreau’ (burreu), arraba ‘auiron’ (arrau, egungo arraun forma hedatuagoaren aldaira), othoy eguten derabat ‘othoi egiten derauat’. Bere baithan dira asko klar... ez da?

Ez da aski? 1665.ean, arabaz forma ageri du Argainaratzek (cf. aitzinxean ikhusiriko arauaz):

Sant Elizabeth, deuotac,
Çuei minço çaitçue:
Harenequin orobatac,
Obrac eguinçatçue.
Iaiqui beraz gau erditan,
Eta haren arabaz,
Orrhoit Iaiquitce alditan,
Ifernuan den gabaz (Deuoten Breuiarioa, 5. orr.)

Elkharren ondotsuan, beraz, arabaz eta gabaz arronkeriak. Argainaratzek berak: gabaz ‘gauaz’, gabera ‘gauera’, gabean ‘gauean’, garabic ‘garau(r)ik’, garabez ‘garauez’, ceben ‘zeuen’, cebei ‘zeuei’. Lothurarik ikhusten, forma bata eta bertzeak erabiltzearen artean? |-|

Heuragitu eta hedatu ziren, bada, horrelakoxe arronkeriak XVIII mendearekin, Laphurdiko urrhezko aroko litteraturak bere hoberena eman-eta (badirudi, halarik ere, batzuk bigarren mailako epigonook eta litteratura-beheraldiko authorok harako aitzindari eta atzinatzaile bikhainak baino maiteago eta jarraikizunago dituztela 88|). Halakotz, nabusi edirenen dugu arabera textu gehienetan. Horrela Xurio baithan:

“Gure bihotceco penduren arabera”, “iaquintassun horren arabera bicitceco”, “guiçonen haicezco solasen arabera ez hiratcea”

cf. “gabac, eta egunac iraganarasten darozquigu nekhe eta borroquetan”, “baiñan guretçat ez dugu nahi hertsitasun garabic” textu berekoak.

Orobat Haranederren Gudu Izpirituala lanean:

“urguilleria gehiago edo gutiago duenaren arabera”
“ez itxuraren arabera, ez gure sensuen edo munduaren arabera, baiñan Jaiñkoaren Izpirituak fornitzen darokun, opinionearen arabera”

Bitxia da, hagitz (eta eztabaidagai kilikagarria), nola Haranederrek Gudu Izpirituala honetan arabera baizik ez erabiliagatik (18 agerraldi), Evangelio Saindua mardulagoan, aldiz, arauera guztiz nabusi duen (han-hemenkako arabera bakhan batzu baizik ez). Aspaldixkodanik sinhetsirik nago Haraneder, hitzez Leizarraga hain lazki gaitzetsi eta kondemnatuagatik, bere aitzindari Protestantaren textuari maixko jarraiki zitzaiola. Eta, Leizarragak araura forma baitzerabilan, arauera hurbilagoaren baliatzera bulkhatu zukeen horrek itzultzaile katholikoa. Bego oraingotz ustea. Haranederrek, dena dela, ceuben ‘zeuen’ eta garabei ‘garauei’ ere erabiltzen zituen, arabera bezalaxe.

Handik honakoan, arabera dugu Laphurdi-Nafarroetan gailen, Duvoisin baithan oraino bai arabera, bai arauera khausi ahal badaitezke-ere (derradan, ixilpean geldi ez dadin, Lizarraga Elkanokoak Nafarroa Garaiko ariora aldaira darabilala, arau(e)ra typotik hurbiltsu). Hortik, bethidanik arau xoila (eta, hagitzez bakhankiago, arauiala edo arauian) baliatzen zuen Zuberoako Üskarara ere iragan da arronkeria, Arxü lekhuko:

mundu guziko legiaren arabera (Jenesa: XIX, 31)
arrotz hoyen kostumaren arabera (Jenesa: XXXIV, 22)
eta guk ihardetsi diozugu galthatzen zeikunaren arabera (Jenesa: XLIII, 77)

Eta –bertzerik uste genduen, bada?– arronkeria horixe onhartu dute gure akademikoek hizkuntza bathukotzat :lalala:. Horrela jokhaturik, gabean ‘gauean’ edo buruba ‘burua’ motako ahozko forma arronta imposatu nahi izan dute kultura-hizkuntza standardean :lalala:. Horrela jokhaturik, garden zen paradigma (arau : arau(e)ra, arauez / arauaz) uhertu eta urratu dute (bi item ditugu orain: arau eta, harekiko lothura logikorik gabe, arabera) :lalala:. Horrela jokhaturik, berriz ere gure traditionerik hoberenaren bidetik hastandu-eta xokho-xidorretara aldaratu nahi izan dute Euskara :lalala:. Horrela jokhaturik, bere burua hizkuntzaren arauztatzaile bakhar ezarri dutenek hizkuntza-araurik batere ez dutela erakutsi deraukute. Euskararen sarraskia okhelakatzen ari liren saien antzora dihardute akademiakideok, viktima bere buruaren defendatzeko zirkinik eginen ez duelako konfidantzaz. Hilik othe dago Euskara? >:(

=>

2. Haraitzinako araura horren morphologia ilhunxko bilhakatu-eta, arau berriaren gainean -ra norakotasun-marka ardurakoaz eraiki zen arauera forma gardena (cf. gau > gauera). Baina gau / gauera edo aitzin / aitzinera bezain agerikoa da oraino ere, hargatik, arau / arauera paradigma-lothura.

Forma berriagoa ageri dutenen artean: Etxeberri Ziburukoa, Pouvreau, Haranburu, Etxeberri Sarakoa,...

“Carguaren arauera bician daguien lan” (Etx. Ziburukoa, Man. deuot. II, 57)
“saindugarritasuneco espirituaren arauera” (Pouvreau)
“Bertutezko lanetarik lehen hautatu behar dugu gure eginbideari hobeki dagokana, ezen ez gure gustuaren arauerago dena” (Pouvreau, Philotea)

Hauk baithan, Leizarraga baithan bezalaxe, arauez / arauaz ere aurkhitzen ditugu (arauaz baizik ez darabila, arauera kasu bakhotxik gabe, Axularrek).

“Secundum mensuram delicti, erit & plagarum modus. Hobenaren arauaz, içanenda gaztigua ere” (Guero LVII, 1 [581.])
“huna ni Iaunaren zerbitzaria, egin bekit zure hitzaren, arauaz”; “Hura handi den arauaz, / Nik solas albanegi” (Harizmendi, Officioa)
“eta batbederari emanen dioela bere obren arauaz bere merezia” (Materre, Doctrina)
“Eztuzu iujeamendu eman behar, zure oraiko sentimenduaren arauaz” (Pouvreau, Imitacionea)
“guk predikuetan harkhez erraiten zaizkigunak biltzen ditugun arauaz” (Pouvreau, Philotea)
“Hunen arauaz ihardetsi zuen Kleomeres Sparziako hark ere” (Etxeberri Sarakoa, Eskual Herriko Gazteriari)

Bigarren formarik dugu, beraz, araura zahar eta klassiko dei ahal genezakeenaren aldean. Eragozkarririk batere ez, hargatik, araura zein arauera erabil ahal izateorretan. Izan ere, hautaira hirurkuna egin ahal dezake nehork, gauza beraren adi erazteko: haren nahiaren araura, haren nahiaren arauera, haren nahiaren arau. Ezer txarrik othe horrek? Deus Euskararentzat kaltezko denik? Ez dut nik uste, bada.

Baina, araukera maukera... :oops:

Argi eta ez-bairik gabeak, beraz, honainokoak; haraindian, grammatikagileek aurizki behar ez luketen etymologiazaleen lanho-herri mysterioz bethea dugu (bertze batetakotz utziko dugu, beraz, araur honek haur erakustekoarekin edo eredu postpositione erran-nahikidearekin ahal dukeen lothura).

Baina, zer dela-eta batak araura dioenori bertze batek arauera eta hirurgarren batek arabera diote? :-/ Bat dira formok guztiok? Lothurarik dutea arau(r) izen/postpositionearekin? XX( Emeki-emeki eta sapharpeko bidetarik ibili gabe.

1. Araura da lehen dokumentaturiko forma (Etxepare, 1545.ean):

"igorten darauritzut heuscarazco coplabatzu ene ignoranciaren araura eguinac" (LVP, A ij)

Horixe Leizarragak (1571) darabilan bakharra:

"Eta anhitz hunelaco comparationez tractatzen cerauen hitza, ençun ahal ciroitenaren araura" (Marc IIII, 33)
"Ezteçaçuela iugea apparentiaren araura, baina iugemendu bidezco batez iugea eçaçue" (Ioann. VII, 24)
"Possessioneac eta onhassunac saltzen cituzten, eta partitzen cerezten guciey batbederac beharra çuenaren araura" (Ap. Act. II, 45)

Horixe, bakharturik, Maitie Oloroeko ipizpikuak 1676.ean Üskaraz argitaraturiko othoitzetan:

"Arima debotak bildü zireie lekü saintü hontara, Eliza ama saintiaren egitate honaren araura"

Eta horixe Gasteluzarrek oraino 1686.ean ageri duena:

"O ene Jainkoa, urrikal nakizu zure miserikordia handiaren hedadura guzien araura"
"Helaz, Jauna, baldiñ tratatzen bagaitutzu gure falten araura, nork sofrituko tu zure justiziaren aspretasunak?"

Irigoienek erakutsi bezala, fossilduriko forma zaharra dugu araura, oraino -r amaikoa galdu gaberiko araur formaren gainean -a norakotasun-marka zaharraz eraikia: araura = araur + -a.

Arau zaharrekoa, nehondik ere, xuxena, eta -hauxe baita egiazki axolazkoa kultura-hizkuntza hazkar eta erro-sendorik eraiki nahi baldin badugu- traditione ezin hoberik euskarri eta bermagarri duena. Horren aurkhan, deus othe dira arau(e)ra / arabera bere ez izan-eta bertzerenganik ikhasi behar izan dutenen makhurkeria eta nahikundeak? Ikhasi behar denaz geroztik -eta gehienok ikhasi behar izan dugu arau(e)ra bezalakoak erabiltzen, Gipuzkoa, Araba, Bizkaia eta Nafarroa Garaiko bazterretan entzun gaberiko hitza baita-, ez othe genduke hobe ithurri bikhainenetarik ikhas genezan, hemengo edo hango ixtiltzetan muxurkan ibili gaberik? ;)